زنجیره ای از نظریه پردازیهای بخش مطبوعاتی سپاه برای تحریف جهان بینی آیت الله خمینی

حالا نوبت تبلیغاتچیهاو پروپاگاندیستهای سپاه شده تا تمام قد به میدان رسانه ای بیایند و در شیپور "جوان" به مدیر مسئولی جوانی "سرد و گرم ناچشیده" موسوم به "عبدالله گنجی" برای تحریف جهان بینی آیت الله العظمی سیدروح الله الموسوی المصطفوی الخمینی المتخلص به الهندی بدمند.

در زیر دو نمونه از این اظهارنظرها را مشاهده میکنیم.

تامل در این مقولات از اهمیت بسیار برخوردار است تا دانسته شود که مهندسان خط تحریف چگونه -با احترام صوری و فرمالیستی به خاطره آیت الله خمینی- با بولدوزر "خمینی زدا " آیت الله خمینی و پیروان مشرب سیاسی- فلسفی ایشان را از دور درو مینمایند و فضای انقلاب را دربست مصادره و مال خود میکنند!


بررسي تطبيقي گفتمان امام خميني(ره)‌ با گفتمان اصلاحات در گفت‌وگو با دكتر يدالله جواني


انقلاب اسلامي مانند همه انقلاب‌هاي بزرگ، داراي سه ركن رهبري، مردم و ايدئولوژي است و آرمان‌هاي اين انقلاب را بر اساس آرا و انديشه‌هاي رهبر كبير انقلاب اسلامي، حضرت امام خميني (ره) مي‌توان مورد مطالعه قرار داد.

انقلاب اسلامي مانند همه انقلاب‌هاي بزرگ، داراي سه ركن رهبري، مردم و ايدئولوژي است و آرمان‌هاي اين انقلاب را بر اساس آرا و انديشه‌هاي رهبر كبير انقلاب اسلامي، حضرت امام خميني (ره) مي‌توان مورد مطالعه قرار داد. مردم ايران با تمام وجود به دعوت امام براي قيام عليه طاغوت لبيك گفته و اسلام واقعي و ناب را در او ديدند و خط امام و آرمان‌هايش را تنها راه رسيدن به سعادت، استقلال، عزت و پيشرفت مادي و معنوي يافتند. بررسي شعارهاي مردم در انقلاب اسلامي نشان مي‌دهد گفتمان انقلاب اسلامي با گفتمان رهبري انقلاب انطباق كامل دارد و اكنون حضرت امام خامنه‌اي (مدظله‌العالي) پرچمدار اين گفتمان در جامعه انقلابي ايران هستند. در دوره موسوم به اصلاحات، گفتمان اصلاح‌طلبي در كشور پديد آمد و اصلاح‌طلبان با طرح مجموعه‌اي از مسائل در حوزه‌هاي گوناگون، صف‌بندي جديدي را در ايران به وجود آوردند و از آن زمان تا به امروز، انقلاب، نظام و كشور با چالش‌هاي گفتماني جدي مواجه شده است. در حالي كه اصلاح‌طلبان مدعي حركت بر اساس خط امام (ره) هستند، نيروهاي ارزشي و اصولگرا بر اين اعتقادند كه گفتمان اصلاحات و آرمان اصلاح‌طلبان با گفتمان و آرمان انقلاب و امام خميني (ره) در تعارض است و اصول و مباني متفاوتي دارد. دكتر يدالله جواني در گفت‌وگويي تفصيلي به پرسش‌هاي ما در اين باره پاسخ داده است.

آقاي دكتر! در بحث گفتماني، معمولاً گروه‌ها اتصال خود را به يك رهبر بزرگ ضروري مي‌دانند. شما نسبت گفتمان اصلاح‌طلبان با گفتمان حضرت امام‌(ره) را چگونه مي‌بينيد، زيرا اصلاح‌طلبان مدعاي اتصال گفتماني با امام هستند؟


اين سؤال يك سؤال اساسي و كليدي براي شناخت درست جريان‌هاي سياسي فعال در كشور به حساب مي‌آيد. جريان‌شناسي سياسي از منظر گفتماني، كمك مي‌كند تا بتوان با بررسي تطبيقي گفتمان هر جرياني با گفتمان انقلاب و امام، ميزان همراهي آن جريان با ملت و آرمان‌هايش را مورد سنجش قرار داد. اصلاح‌طلبان خود مدعي هستند كه طرفداران اصلي و پيروان واقعي انقلاب اسلامي و خط امام (ره) هستند، لكن جريان مقابل اصلاحات، علت مخالفت خود با اصلاح‌طلبان را دور شدن آنها از خط امام و گفتمان انقلاب اسلامي مي‌دانند و معتقدند كه اين جريان به دنبال ايجاد انحراف در مسير انقلاب است و براي اينكه با مخالفت‌هاي گسترده مردم انقلابي مواجه نشوند، به دروغ از امام (ره) و خط امام دم مي‌زنند.

در اينجا اين پرسش مطرح مي‌شود كه چگونه يك جريان مخالف خط امام (ره)، مي‌تواند مدعي خط امام باشد؟!

اين ادعا يك پيشينه تاريخي دارد. در زمان حيات حضرت امام (ره)، بعد از حذف ليبرال‌ها، ملي‌گراها و روشنفكر‌هاي غرب‌گرا از صحنه سياست با فرار بني‌صدر از كشور، نيروهاي متعلق به اردوگاه انقلاب و جريان اسلامي و ديني، بر امور كليدي در اداره جامع مسلط شدند. به تدريج ميان نيروهاي مذهبي و پيرو امام (ره) كه در قالب تشكل‌ها، احزاب و گروه‌هايي چون حزب جمهوري اسلامي، سازمان مجاهدين انقلاب اسلامي، دفتر تحكيم وحدت و جامعه روحانيت مبارز سامان يافته بودند، اختلاف سليقه‌ها پديد آمد. اين اختلاف ديدگاه‌ها كه عمدتاً در مرحله اول در حوزه شيوه‌ها و روش‌ها در چگونگي اداره كشور بود، كم‌كم عمق پيدا كرد و در نهايت با انشعاب مجمع روحانيون مبارز از جامعه روحانيت مبارز به شكل‌گيري دو جناح چپ و راست در جريان اسلامي ختم شد. پيدايي دو جناح چپ و راست، عملاً نيروهاي فعال در صحنه انقلاب را به دو گروه تقسيم كرد و براي يك دوره‌اي رقابت‌ها بر همين اساس، رقابت بين جناح چپ و جناح راست بود. در حالي كه حضرت امام (ره)، هر دو جناح را تأييد مي‌كردند و آنان را نيروهاي جبهه انقلاب معرفي مي‌كردند، اما برخي از چهره‌هاي جناح چپ يا هواداران آنان، اسلام جناح راست را اسلام امريكايي مي‌دانستند و جناح خود را جناح خط امام معرفي مي‌كردند. در واقع كساني كه بعدها جبهه دوم خرداد را به وجود آوردند، در زمان حضرت امام مدعي خط امام بودند و رقيب خود را به مخالفت با خط امام متهم مي‌ساختند و با استناد به برخي از ديدگاه‌ها و مواضع رقيب خصوصاً در حوزه مسائل اقتصادي، آنها را طرفدار اسلام سرمايه‌داري و اسلام امريكايي معرفي مي‌كردند. اتفاقاً اين نوع تبليغات جناح چپ عليه جناح راست در زمان خود حضرت امام (ره) به ويژه در زمان انتخابات مجلس سوم، ‌مؤثر واقع شد و جناح چپ با اين ادعا كه پرچمدار واقعي خط امام است و رقيبش يعني جناح راست از خط امام فاصله گرفته، توانست اكثريت مجلس سوم را از آن خود كند و آقاي كروبي از اعضاي جناح چپ به عنوان رئيس مجلس سوم انتخاب شد. فضاي انتخابات مجلس سوم با اين نوع تبليغات عليه چهره‌هاي منتسب به جناح راست، آنچنان سنگين بود كه فردي چون آيت‌الله يزدي از حوزه انتخابيه تهران به دليل متهم شدن به طرفداري از اسلام‌سرمايه‌داري و اسلام امريكايي رأي نياورد اما در اين ميان نكته قابل توجهي وجود دارد و آن اينكه، اساساً حضرت امام اين دسته‌بندي را با اين ادبيات قبول نداشتند و شخصيت‌هاي برجسته جناح راست، به شدت مورد حمايت و علاقه ايشان بودند تا جايي كه بلافاصله پس از انتخابات، آيت‌الله محمد يزدي از سوي امام به عنوان عضو فقهاي شوراي نگهبان منصوب مي‌شوند. اين انتصاب در آن دوران، نشان مي‌دهد ادعاي جناح چپ مبني بر اينكه آنها طرفدار واقعي حضرت امام هستند و جناح راست مخالف خط امام ، واقعيت نداشته و عمدتاً يك حركت سياسي با زير پا گذاشتن اخلاق اسلامي و با هدف حذف رقيب از صحنه بوده است. جناح چپ مدعي خط امام (ره)، پس از رحلت حضرت امام (ره) از مسير ولايت و رهبري زاويه گرفت و با اين ادعا كه دوران امام‌زدايي در كشور آغاز شده، مخالفت با برخي از سياست‌هاي نظام در حوزه‌هاي گوناگون را در پيش گرفت، البته در اين مقطع برخي از شخصيت‌هاي اين جناح رابطه خود را با محوريت نظام حفظ كردند و برخي هم فاصله گرفته و به موضع‌گيري‌هاي تند و افراطي روي آوردند. اين نوع موضع‌گيري‌ها سبب شد تا زمينه‌هاي همگرايي ميان جناح مدعي خط امام (ره) با مطرودين امام فراهم شود. دوره دوم خرداد و تشكيل جبهه دوم خرداد، نقطه اوج‌گيري و آشكار شدن جناح چپ با جريان‌هاي ليبرال، ملي‌گرا و روشنفكران غرب‌گرا بود. بنابر‌اين، ادعاي خط امامي داراي يك چنين پيشينه‌اي است و از آنجا كه حضرت امام (ره) در ميان مردم از جايگاه ويژه و نهادينه‌‌شده‌اي برخوردارند، هيچ جريان و جناحي،‌ جرئت مخالفت صريح و آشكار با امام و آرمان‌هايش را ندارد.

از همين رو كساني كه در گذر زمان و تحت تأثير مجموعه‌اي از تحولات سياسي، دچار دگرديسي در مواضع شده و استحاله شدند، براي حفظ موقعيت خود در بين ملت، همچنان از امام و انقلاب دم زده و بعضاً خود را پرچمدار واقعي گفتمان امام (ره) معرفي مي‌كنند. جالب است كه اصلاح‌طلبان حضرت امام را يك اصلاح‌طلب معرفي مي‌كنند و مي‌گويند اگر حضرت امام زنده بود، از مواضع آنان حمايت و پشتيباني مي‌كرد.

شما از چه طريق و با استناد به چه دلايلي به خروج اصلاح‌طلبان از خط امام و مسير انقلاب اسلامي تأكيد داريد؟

خود اصلاح‌طلبان از اصلاحات با عنوان يك گفتمان ياد مي‌كنند. اگر گزاره‌هاي اصلي يا كليد‌واژه‌هاي اصلي اصلاحات را مورد توجه قرار دهيم و بايدها و نبايدهاي گفتماني اصلاح‌طلبان را با گفتمان انقلاب اسلامي و يا گفتمان حضرت امام (ره) كه همان گفتمان انقلاب است مقايسه كنيم، آنگاه در‌مي‌يابيم اصلاح‌طلبان با حضرت امام (ره)، نه تطابقي گفتماني و آرماني، بلكه تقابل گفتماني و آرماني دارند.

براي به‌دست آوردن شاخص‌ها و ويژگي‌هاي گفتمان انقلاب و حضرت امام(ره)، اسناد بالادستي و منابع معتبر و دست اول در اختيار تمامي مردم قرار دارد. شعارهاي انقلاب و سخنراني‌ها و بيانيه‌هاي حضرت امام‌(ره)، وصيتنامه سياسي الهي آن عزيز سفر كرده و قانون اساسي جمهوري اسلامي از يك طرف و عملكرد و مواضع و سياست‌هاي اتخاذي حضرت امام (ره) در طول حيات خويش به ويژه دوران پس از انقلاب در موضوعات گوناگون از طرف ديگر، منابعي هستند كه بر اساس آنها، مي‌توان گزاره‌هاي اصلي گفتمان انقلاب و امام را به‌دست آورد.

با استناد به اين منابع مي‌توان گفت، كليدواژه‌هايي چون جامعيت اسلام و يگانگي دين و سياست دراسلام ناب محمدي (ص)، ولايت مطلقه فقيه، مردم‌سالاري ديني با منشأ درون ديني، عدالت، عقلانيت، معنويت، پيشرفت مادي و معنوي، استكبارستيزي، حمايت از مستضعفان جهان، صدور اسلامي و الهام‌بخش بودن براي ديگران، اقتدار دفاعي، وحدت امت اسلامي و تمدن‌سازي اسلامي كليد واژه‌هايي هستند كه مي‌توانند گزاره‌هاي اصلي و بايدها و نبايدهاي خط امام(ره) يا گفتمان انقلاب و امام را توضيح دهند. گزاره‌هاي گفتمان اصلاحات را هم مي‌توان با بررسي ديدگاه‌ها و مواضع چهره‌هاي اصلي و نظريه‌پرداز در اين جبهه، جهت‌گيري‌هاي كلان در دوران اصلاحات و تحليل‌ محتوايي روزنامه‌ها و نشريات متعلق به اردوگاه اصلاح‌طلبان در اين سال‌ها به‌دست آورد، بنابر‌اين با داشتن گزاره‌هاي گفتمان انقلاب اسلامي به عنوان گفتمان اصلي و مبنا، به‌راحتي مي‌توان پي برد كه آيا گفتمان اصلاحات، يك زير گفتمان از گفتمان انقلاب اسلامي به شمار مي‌آيد يا اينكه گفتماني با مباني متفاوت از گفتمان انقلاب اسلامي است. بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه گفتمان اصلاحات، از گفتمان امام سرچشمه نمي‌گيرد و ريشه در گفتمان سكولاريسم و ليبراليسم دارد.

براي مثال بفرماييد كه اساسي‌ترين تفاوت گفتماني اصلاح‌طلبان با حضرت امام(ره) به كدام گزاره برمي‌گردد؟

در هر گفتماني يك دال مركزي وجود دارد كه ديگر گزاره‌ها و بايدها و نبايدها به نوعي از آن نشئت گرفته و در اطراف آن پديد مي‌آيند. جامعيت دين اسلام را مي‌توان به عنوان گزاره اصلي يا دال مركزي در گفتمان حضرت امام(ره) و گفتمان انقلاب اسلامي مورد توجه قرار داد. براساس اين گزاره، اسلام به عنوان آخرين دين، يك دين كامل و جامع و پاسخگو به تمامي نيازهاي بشر است. اسلام صاحب فلسفه سياسي، نظام سياسي و ديگر نظامات حقوقي، اجتماعي، اخلاقي، اقتصادي و غيره است. براساس اين گزاره، دين وظيفه هدايت كلي جامعه و فرد را برعهده دارد و سياست و آيين مملكت‌داري و اداره جامعه، بخش اصلي دين را تشكيل مي‌دهد. حضرت امام(ره) چنين نگاهي را به دين اسلام دارند و ايشان هر نوع قرائت متفاوت از اين ديدگاه اسلام را در دايره اسلام امريكايي مي‌دانند. اين جملات از حضرت امام(ره) تبيين‌كننده اين گزاره اصلي و مبنايي گفتمان انقلاب اسلامي است:

- والله اسلام تمامش سياست است. اسلام را بد معرفي كرده‌اند. سياست مدن از اسلام سرچشمه گرفته است.(صحيفه نور- ج 1- ص 25)

- ديانت اسلام يك ديانت عبادي تنها نيست و فقط وظيفه بين عبد و خداي تبارك و تعالي، وظيفه روحاني تنها نيست و همين طور يك مذهب و ديانت سياسي تنها نيست. عبادي است و سياسي. سياستش در عبادتش مدغم است و عبادتش در سياستش مدغم است. يعني همان جنبه عبادي، يك جنبه سياسي دارد.(صحيفه نور- ج 3- ص 120)

اين دو عبارت از حضرت امام(ره) تبيين‌كننده ديدگاه ايشان نسبت به رابطه دين و سياست است. از منظر حضرت امام رابطه دين و سياست، رابطه تلازم و عينيت است و سياست و حكومت را از دين اسلام نمي‌توان جدا كرد و اگر چنين شود، آن اسلام ديگر اسلام ناب محمدي(ص) نخواهد بود، بلكه اسلام امريكايي است.

حضرت امام نظريه جدايي از سياست را، يك نظريه استعماري مي‌دانند و به شكل‌هاي مختلف در اين خصوص هشدار داده‌اند كه مردم انقلابي مواظب بازگشت اين ديدگاه به كشور باشند. مخالفت شديد حضرت امام(ره) با ليبرال‌ها و عناصر نهضت آزادي و ملي‌گراها، به همين دليل بود كه آنان اگر از اسلام هم دم مي‌زدند، اسلامشان، اسلام امريكايي بود و معتقد بوده و هستند كه دين كاري به امور سياسي و حكومت ندارد! فلذا حضرت امام با قاطعيت مي‌گويند، من تا زنده هستم، نخواهم گذاشت انقلاب به دست ليبرال‌ها بيفتد و در جاي ديگر مي‌فرمايند، من در بين شما باشم يا نباشم، نگذاريد انقلاب به دست نااهلان بيفتد. با جمع اين دو جمله مي‌توان فهميد ليبرال‌ها از مصاديق نااهلان انقلاب اسلامي هستند، زيرا گفتمان انقلاب اسلامي و مباني و اصول و آرمان‌هاي اين انقلاب را قبول ندارند.

اصلاح‌طلبان در مورد اسلام و جامعيت آن ديدگاهي متفاوت از حضرت امام(ره) دارند و بر همين اساس يكي از اهداف راهبردي آنان تحت عنوان اصلاحات، جدا كردن حوزه دين از سياست و حاكم كردن تفكر سكولاريسم در كشور است.

آيا اسناد معتبر و دلايل روشني در خصوص اين ديدگاه اصلاح‌طلبان وجود دارد يا اينكه به صورت تحليلي چنين نسبتي به اصطلاح‌طلبان داده مي‌شود؟

اسناد و مدارك در اين خصوص بسيار است. در منابعي كه اشاره شد، مطالب فراواني يافت مي‌شود كه نشان مي‌دهد اصلاح‌طلبان در اين سال‌ها، مروج اسلام ليبرالي و يك نوع سكولاريسم اسلامي بوده‌اند و به همين دليل نيروهاي ارزشي و اصولگرا در جامعه با آنان به مخالفت برخاستند.

اگر ممكن است به نمونه‌هايي از اسناد اشاره كنيد.

جريان اصلاحات از دوم خرداد سال 1376، فضايي را در كشور شكل داد و در اين فضا شرايط را براي ترويج افكار و انديشه‌هاي افراد خاصي فراهم ساخت، افرادي كه برخي از آنان در رديف نظريه‌پردازان جبهه اصلاحات به شمار مي‌آيند. عبدالكريم سروش، حسين بشيريه، محمد مجتهد شبستري، محمدتقي فاضل‌ميبدي، سعيد حجاريان، سيدهاشم آغاجري، حميدرضا جلايي‌پور، محسن كديور، حاتم قادري، مصطفي ملكيان، عزت‌الله سحابي، رامين جهانبگلو و فياض زاهد، نمونه‌هايي از اين افراد هستند. برخي از اين افراد، از چهره‌هاي شاخص تشكل‌هاي سياسي جبهه دوم خرداد مانند سازمان مجاهدين يا جبهه مشاركت به حساب مي‌آيند. از قديم گفته‌اند، مشت نمونه خروار است. من نمونه‌هايي از ديدگاه‌ها و مواضع برخي از اين افراد را براي شما انتخاب كرده‌ام.

مثلاً در روزنامه شرق 28 ارديبهشت 1384 در صفحه 6، مطلبي به قلم محسن كديور درج شده كه در قسمتي از آن آمده است: «سياست در فقه ترسيم مي‌شود، اما فقه امري حقوقي نيست كه بتوان به وسيله آن سياست و كشور را اداره كرد. فقيه در حوزه سياسي حق ويژه‌اي ندارد، اما مغالطه بسيار جدي در اين حوزه اتفاق افتاده است.»

و يا محمد مجتهدشبستري در متني كه روزنامه اعتماد ملي در 25 شهريور 1386 منتشر مي‌كند، اين چنين مي‌نويسد: «حكومت كردن عبارت از مباشرت امور معيني روي زمين و در جامعه‌هاي انساني است و اين كار فقط به انسان‌ها مي‌تواند مربوط شود. خدا كه روي زمين نيست و در جوامع انساني زندگي نمي‌كند تا بتواند حكومت كند. حق حكومت كردن مي‌تواند از آن كسي باشد كه عملاً مي‌تواند حكومت كند. گزاره حق حكومت كردن از آن خداوند است، معناي درست و قابل دفاع ندارد.»

همچنين روزنامه دولتي ايران در زمان اصلاحات در تاريخ 21 اسفند 1378 مطلبي را از اكبر گنجي منتشر مي‌كند كه در بخشي از آن آمده است: «در يك جامعه مدرن جدايي دين از سياست يك امر بديهي است. وقتي شما جامعه را مدرنيزه مي‌كنيد، اين جدايي پيش خواهد آمد.»

و يا ماهنامه آفتاب در شماره 34، فروردين و ارديبهشت 1383 در صفحه 122 مطلبي را به قلم فردي به نام جلال رستمي منتشر مي‌كند. در اين مطلب تنها راه توسعه و پيشرفت كشور جدايي دين از سياست معرفي مي‌شود. در بخشي از اين مطلب آمده است: «هيچ جامعه مدرني بدون جدايي دين از حكومت نتوانسته است به‌طور واقعي شكل بگيرد. خواست جامعه ما براي مدرن شدن با سد يك حكومت مذهبي روبه‌رو شد. سال‌هاست كه پروسه جدايي دين و رهايي از قيموميت‌هاي ايدئولوژيك شروع شده و بايد خود را از قيد تعصبات نجات داد.»

سعيد حجاريان از نظريه‌پردازان جبهه اصلاحات، عضو جبهه مشاركت و مشاور سيدمحمد خاتمي در دوران رياست جمهوري است. او طي مطلبي كه در روزنامه شرق به تاريخ 27 اسفند 1382 منتشر شد، اينگونه تز جدايي دين از سياست را دنبال مي‌كند: «مسلمان سكولار اعتقاد دارد ادغام دو نهاد دين و دولت، همان ابزار شدن دين در دست حكومت‌مداران است، در نتيجه دين از بين مي‌رود و براي حفظ دين بايد آن را از دولت جدا كرد.»

پس اصلاح‌طلبان به رغم در دست داشتن پرچم خط امام برخلاف گفتمان حضرت امام كه براي تشكيل حكومت ديني تلاش كردند به دنبال جدايي دين از سياست و يك حكومت عرفي و سكولار بودند و آيا خود به اين تضاد در پرچم و عمل و پشت كردن به امام معترف هستند؟

گردانندگان اصلي جبهه اصلاحات ايده حكومت سكولار را دنبال مي‌كردند و اكنون هم به دنبال فرصتي براي پياده‌سازي ايده خود هستند. در سال 1379 وقتي عده‌اي به عنوان نمايندگان جريان اصلاحات در كنفرانس برلين آلمان شركت كردند، غربي‌ها بسيار خوشحال شدند و از آن به بعد بود كه ارتباطات و پيوندهاي بيشتري برقرار شد بين غربي‌ها و افراد و گروه‌هايي كه در درون جبهه اصلاحات تعريف مي‌شدند. مشكل اصلي غرب با ملت ايران، همين حكومت ديني يا نظام سياسي مبتني بر دين است. غربي‌ها وقتي متوجه شدند كه اصلاح‌طلبان به دنبال عرفي كردن حكومت در ايران هستند نه تنها خوشحال شدند بلكه با تمام توان در كنار آنها قرار گرفتند تا اصلاح‌طلبان را در رسيدن به اهدافشان كمك كنند. اكبر گنجي در حاشيه كنفرانس برلين در مصاحبه با مجله تاكس اشپيگل آلمان در تعريف و اهداف اصلاحات با صراحت گفت اصلاحات در ايران به جدايي دين از سياست منتهي خواهد شد و اصلاحات خميني را به موزه تاريخ مي‌سپارد. جالب است پس از انتشار اين مصاحبه، هيچ يك از چهره‌هاي اصلاح‌طلب و مدعيان خط امام(ره) در جناح چپ سابق و جبهه اصلاحات كنوني، اظهارات گنجي را محكوم نكردند. البته در برخي از نشريات داخل كشور هم افرادي جرئت به خرج داده و در آن فضاي دوران دوم خرداد از اهداف واقعي اصلاح‌طلبان رونمايي مي‌كردند، به عنوان مثال، روزنامه شرق در تاريخ 19 فروردين 1383 در صفحه 13 مطلبي را به قلم نرگس ابراهيمي منتشر ساخت كه در آن بر هدف اصلاح‌طلبان مبني بر جداسازي دين از سياست و حكومت تصريح دارد. در بخشي از اين مطلب آمده است: «اكنون پس از 25 سال اصلاح‌طلبان راه خروج از مشكلات را در خروج دين از صحنه حكومت و سياست يافته‌اند زيرا دخالت‌هاي دين در امر حكومت عملاً موجب انزواي دين در جامعه و هدايت آن به سمت سكولاريسم است كه دموكراسي مي‌تواند در آن پرورانده شود.»

آيا اين نوع جهت‌گيري در ميان احزاب جبهه اصلاحات فراگير است يا به احزاب خاصي محدود مي‌شود؟

طرح اين نوع مباحث و موضوعات در ميان تمام احزاب و گروه‌هاي جبهه اصلاحات به يك اندازه نيست، لكن وقتي برخي از چهره‌هاي شاخص يا روزنامه‌هاي مطرح و ارگان يك حزب مطرح در جبهه اصلاحات، مباحثي از اين دست را مطرح مي‌كنند و بقيه سكوت مي‌كنند، اين سكوت را نمي‌توان توجيه كرد. متأسفانه در جبهه اصلاحات، هيچ يك از افراد يا احزاب و گروه‌‌هاي اين جبهه، در مقابل ساختارشكني‌ها و انحرافات درون اين جبهه دست به مخالفت نزد. به عنوان مثال حسين مرعشي به عنوان سخنگوي حزب كارگزاران كه اكنون اين حزب در دولت اعتدال آقاي روحاني از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است، بارها با صراحت اعلام كرده است كه «ما ليبرال دموكرات مسلمانيم!».

در دوران جديد افرادي مانند محمد قوچاني به عضويت شوراي مركزي حزب كارگزاران درآمده‌اند كه افكار و انديشه‌‌هاي آنان را در نشرياتي مانند صدا، مهرنامه و آسمان مي‌توان مطالعه كرد. اين نشريات، مروج تفكر ليبراليسم هستند و بايد بدانيم ليبراليسم با اسلام قابل جمع نيست. اسلامي با ليبراليسم يا سوسياليسم قابل جمع است كه اسلام امريكايي باشد.

ديدگاه حضرت امام (ره) در مورد ولايت مطلقه فقيه روشن است. آيا در ميان اصلاح‌طلبان به همين روشني نسبت به ولايت فقيه ارائه ديدگاه شده است؟

حضرت امام (ره) در ولايت فقيه، مباحث عميق و فراواني را هم قبل از انقلاب و در درس‌‌هاي خارج خود مطرح كرده‌اند و هم پس از انقلاب در اين خصوص به مناسبت‌‌هاي مختلف سخن گفته‌اند. از نظر حضرت امام (ره)، ولايت و حاكميت از شئون الهي است كه جز با ابلاغ مستقيم يا غيرمستقيم خداوند، قابل ايجاد و انشا نبوده و هر نوع حاكميت و حكومتي غير از حاكميت خداوند، حاكميت طاغوت است. حضرت امام (ره)، منشأ مشروعيت ولي فقيه را از ناحيه خداوند مي‌دانند و مي‌فرمايند: «قضيه ولايت فقيه چيزي نيست كه مجلس خبرگان ايجاد كرده باشد، ولايت فقيه چيزي است كه خداي تبارك و تعالي درست كرده است. همان ولايت رسول‌الله (ص) است و اينها از ولايت رسول‌الله (ص) مي‌ترسند.» (صحيفه نور ج 10- ص 27)

اما اصلاح‌طلبان به دليل اين صراحت امام با اصل ولايت فقيه نمي‌توانند با صراحت مخالفت كنند پس به تحريف آن روي آورده‌اند و در بسياري از نوشته‌ها و اظهارات خود، از «ولايت فقيه» با عنوان «وكالت فقيه» ياد مي‌كنند، مشروعيتش را از ناحيه مردم مي‌دانند و از اين طريق به دنبال محدودسازي اختيارات ولي فقيه هستند. در واقع اصلاح‌طلبان براي عرفي كردن حكومت و پياده‌سازي سكولاريسم، به دنبال آن هستند تا نظريه ولايت فقيه را براساس نظريه قرار‌داد اجتماعي تفسير و منشأ اختيارات ولي فقيه را توافق اجتماعي معرفي كنند. بديهي است كه اين نگاه به ولايت فقيه با نگاه حضرت امام كاملاً متفاوت است.

حضرت امام در كتاب ولايت فقيه يا حكومت اسلامي در خصوص منشأ اختيارات ولي‌فقيه مي‌فرمايند: «علماي اسلامي از طرف امام (ع) به مقام حكومت و قضاوت منصوبند و اين منصب براي او تا وقتي كه شرايط حاصل است، محفوظ است.»

اظهارنظرها و نوشته‌ها از سوي افراد منتسب به جبهه اصلاحات در راستاي تحريف و يا تضعيف و زير سؤال بردن نظريه ولايت فقيه بسيار زياد است. به عنوان نمونه هفته‌نامه «عصر ما» ارگان سازمان مجاهدين انقلاب اسلامي ايران در شماره 7 مهر سال 1378، مطلبي از محسن كديور در نقد نظريه ولايت فقيه منتشر كرد كه در بخشي از آن آمده است: «ولايت فقيه در هيچ آيه و روايتي به كار نرفته است. مضمون ولايت فقيه در حوزه امور عمومي نيز در كتاب و سنت به چشم نمي‌‌خورد. ولايت فقيه در هيچ يك از آثار كلامي و عرفي به كار نرفته است.»

يا عبدالكريم سروش در ماهنامه كيان شماره 45 در بهمن 1377 اين چنين درباره ولايت فقيه نظر مي‌دهد: «ولايت منحصر در شخص نبي اكرم است و با رفتن او نيز ولايت خاتمه مي‌يابد و او خاتم نبوت و خاتم ولايت بود.».

در نمونه‌اي ديگر روزنامه اعتماد ملي در مطلبي به قلم اكرم آذر محمد به تاريخ 29 شهريور 1386 مي‌نويسد: «با استناد به آيات قرآن مي‌توان نتيجه گرفت كه محوريت دين اسلام با پيامبر (ص) آغاز مي‌شود و با شخص ايشان به پايان مي‌رسد. هيچ كس حق ندارد كه ادعاي جايگاه و مقام محوريت در دين و پيامبر (ص) را بنمايد.»

همچنين در روزنامه صبح امروز در تاريخ 14 دي 1377 مطلبي از محسن كديور منتشر مي‌شود كه در بخشي از آن آمده است: «فقيه به انتخاب مردم مشروعيت حكومت پيدا مي‌كند و پس از انتخاب هم وكيل مردم است نه ولي مردم.»

اظهارنظرهاي اين چنيني از سوي عناصر جبهه اصلاحات بسيار است كه همگي نشان مي‌دهد آنان به ولايت فقيه با آن مباني نظري كه از سوي حضرت امام (ره) مطرح گرديد اعتقادي ندارند و اينكه همه‌جا خود را خط امام معرفي مي‌كنند و با پرچم امام ظاهر مي‌شوند، يك شوخي تاريخي است.

برخي اصلاح‌طلبان و مخالفان نظريه ولايت فقيه، مي‌گويند اساساً ولايت فقيه در فقه و در ميان فقهاي گذشته داراي سابقه نيست و حضرت امام تنها فقيهي هستند كه آن را مطرح كردند. در اين خصوص نظرتان چيست؟

يكي از شيطنت‌‌هاي روشنفكران غرب‌گرا، ليبرال‌ها و مسلمانان سكولار كه مخالف نظريه و انديشه ولايت فقيه هستند، همين مطلبي است كه شما اشاره كرديد. آنها مي‌گويند اين نظريه را حضرت امام آورده و سابقه‌اي در تاريخ فقه و ميان فقها ندارد. اين حرف غلطي است و اتفاقاً خود حضرت امام (ره) در مباحث خودشان در موضوع ولايت فقيه، به اين نكته اشاره كرده و پاسخ آن را مي‌دهند. ايشان در كتاب ولايت فقيه در صفحه 174 آورده‌اند: «موضوع ولايت فقيه چيز تازه‌اي نيست كه ما آورده باشيم. بلكه اين مسئله از اول مورد بحث بوده است. حكم ميرزاي شيرازي در حرمت تنباكو چون حكم حكومتي بود، همه علما تبعيت كردند. مرحوم كاشف الغطاء بسياري از اين مطالب را فرموده است. مرحوم نراقي همه شئون رسول الله(ص) را براي فقها ثابت مي‌دانند. آقاي نائيني نيز مي‌فرمايند اين مسئله از مقوله عمر بن حنظله استفاده مي‌شود. اين چيز تازه‌اي نيست.»

نكته مهم اين است كه در دوره‌‌هاي گذشته شرايط براي نهضت و انقلابي به عظمت انقلاب اسلامي در تشكيل حكومت اسلامي مهيا نبود و به همين دليل فقهاي كمتر به اين موضوع پرداخته‌اند يا آن را تبيين و تصريح كرده‌اند. اما مبارزات ملت ايران كه از اواخر دوره قاجار شروع شد و به مرور به مرحله كمال رسيد، شرايط را براي تشكيل حكومت اسلامي فراهم ساخت و در چنين فضايي است كه حضرت امام (ره)، بيش از ديگران به تبيين موضوع ولايت فقيه به اقتضاي نياز زمان مي‌پردازند.

مقام معظم رهبري حضرت امام خامنه‌اي (مدظله العالي) ‌درباره ريشه و اساس ولايت فقيه در كتاب «اجوبه الاستفتائات» مي‌فرمايند: «ولايت فقيه و رهبري جامعه و اداره كردن شئون اجتماعي در هر عصر و زمان از اركان مذهب حقه اثني عشري است و ريشه در اصل امامت دارد.»

آقاي دكتر از ميان گزاره‌‌هاي گفتماني كه اشاره كرديد، بعد از مباحث مربوط به جامعيت دين، تلازم و غيبت دين و سياست و نظريه ولايت فقيه، چه گزاره‌اي بيش از ديگر گزاره‌ها، تقابل گفتماني ميان گفتمان انقلاب اسلامي و حضرت امام (ره) را با گفتمان اصلاح طلبان نشان مي‌دهد؟

برخي از گزاره‌ها و بايدها و نيايدهاي گفتماني در انديشه امام و آرمان‌‌هاي انقلاب، مربوط به حوزه سياست خارجي است. در اين حوزه و قلمرو نيز، ميان گفتمان حضرت امام (ره) با گفتمان اصلاح طلبان، تفاوت‌‌هاي اساسي و نوع تقابل وجود دارد. حضرت امام در حوزه سياست خارجي در بحث استكبارستيزي و مبارزه با نظام سلطه و به ويژه مبارزه با امريكا به عنوان شيطان بزرگ از يك طرف، و دفاع از محرومان و مستضعفان و كمك به نهضت‌‌هاي رهايي بخش به ويژه مظلومان فلسطين از طرف ديگر، داراي ديدگاه‌ها و مواضع روشن و صريحي هستند. اساساً حضرت امام (ره) پايه‌گذار مكتب مبارزه با امريكا هستند و مبتني بر عقلانيت و آموزه‌‌هاي وحياني، بر اين اعتقاد بودند كه تا ريشه ظلم و ستم كنده نشود، جهان روي آرامش و صلح و عدالت واقعي را نخواهد ديد. حضرت امام (ره) امريكا را شر مطلق دانسته و نابودي آن را براي نجات انسان‌ها يك ضرورت مي‌دانستند. اتفاقاً حوادث سال‌‌هاي اخير از قبيل لشكركشي امريكا به افغانستان و عراق با ادعاي مبارزه با تروريسم و نقش امريكايي‌ها در شكل دهي به گروهك‌‌هاي تكفيري و تروريستي مانند داعش، نشان داد كه شناخت حضرت امام از امريكا به عنوان شيطان بزرگ، شناخت درست و دقيقي بوده است. عبارت‌‌هاي «رابطه با امريكا، رابطه گرگ با ميش است»، «ما امريكا را زير پا له مي‌كنيم» و «امريكا هيچ غلطي نمي‌تواند بكند» «ما را اگر صد بار بكشند و زنده شويم دست از مبارزه با امريكا برنمي‌داريم.» نشان مي‌دهد كه از منظر حضرت امام (ره) دشمني امريكا با ملت ايران يك دشمني دائمي است و مبارزه با اين دشمن هميشگي خواهد بود، مگر اينكه خلق و خوي استكباري امريكا عوض شود. متأسفانه پس از شكل‌گيري جبهه اصلاحات، اصلاح طلبان در حالي كه خلق و خوي استكباري و دشمني ‌هاي امريكا با ملت ايران بيشتر هم شده بود، با طرح سياست تنش زدايي در عرصه سياست خارجي، راه نزديك شدن به امريكا، پايين كشيدن فتيله مبارزه با امريكا و زير سؤال بردن حمايت‌ها و كمك‌‌هاي نظام اسلامي به ملت‌‌هاي مظلوم و جنبش‌‌هاي آزادي بخش را در پيش گرفتند.

در واقع استكبارستيزي و دفاع از مستضعفان كه در گفتمان حضرت امام و انقلاب اسلامي از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است، در گفتمان اصلاحات جايي ندارد. اصلاح طلبان به بهانه منافع ملي، به دنبال آشتي با امريكا، فاصله گرفتن از نهضت‌‌هاي اسلامي و در واقع همراه شدن با نظام سلطه جهاني هستند. اصلاح‌طلبان راه دفع و خنثي‌سازي تهديدات خارجي و از جمله رفع تهديدات نظامي امريكا و رژيم‌صهيونيستي را، انجام اصلاحات در ايران معرفي مي‌كنند و منظورشان از اصلاحات هم، فاصله گرفتن از حكومت ديني و سكولاريزه كردن كشور در عرصه سياست داخلي و تنش‌زدايي و همراه شدن با غرب در عرصه سياست خارجي است.

جالب است اين نوع مواضع از سوي اصلاح‌طلبان در حالي از دوره اصلاحات به بعد مطرح گرديد كه پيش از آن تندترين مواضع عليه امريكا را برخي از همين آقايان داشتند.

اين تغيير مواضع نشان مي‌دهد كه چگونه برخي از اين آقايان يا گروه‌ها دچار دگرديسي و استحاله شدند.

پس لازم است به برخي از اين تفاوت‌ها و تناقض‌ها نيز اشاره كنيد.

اكثر آقاياني كه در دفتر تحكيم وحدت، سازمان مجاهدين انقلاب اسلامي و مجمع روحانيون مبارز بودند، مواضع ضد استكباري روشني در زمان حضرت امام(ره) و حتي تا سالياني پس از رحلت حضرت امام(ره) دارند. اما به مرور زمان با همگرا شدنشان با ليبرال‌ها و ملي - مذهبي‌ها و زاويه گرفتنشان از نظام و ولايت، مواضع آنان در قبال استكبار تغيير مي‌كند. به عنوان نمونه بهزاد نبوي يكي از افرادي است كه مواضع آشكار و صريحي را در مقاطع مختلف بر ضد امريكا اتخاذ كرده است. بهزاد نبوي و همفكرانش در سازمان مجاهدين در دوره‌اي امريكا را دشمن شماره يك ملت ايران معرفي مي‌كردند و بر اين اساس حتي فكر كردن به مسئله رابطه با اين كشور را هم مردود مي‌شمردند و مي‌گفتند: «خوشبختانه به‌رغم تمام اين كارهايي كه ما كرديم و كمك به آزادي گروگان‌هاي امريكايي در لبنان از طريق حزب‌الله نموديم، مي‌بينيم كه امروز موضع امريكا به مراتب نسبت به جمهوري اسلامي خصمانه‌تر شده، سياست امريكا عليه ما براي همه مشخص است، چيزي تغيير نكرده است. به اعتقاد من اين تحولات بايد سبب شود كه همه ما همفكر بشويم كه امريكا دشمن اصلي ماست و به چيزي به جز نابودي ما رضايت نمي‌دهد. بايد اين فكر را از سرمان بيرون كنيم كه با امريكا مي‌خواهيم مسائل خودمان را حل كنيم.» اين حرف‌ها را در هفته نامه مبين در شهريور 75 مي‌توانيد ملاحظه كنيد.

پيش از اين موضع صريح، بهزاد نبوي در روزنامه سلام در 14 اسفند 74، مذاكره و رابطه با امريكا را مساوي از دست رفتن حقيقت انقلاب مي‌داند و مي‌گويد: «انقلاب ما كه مورد پذيرش امريكا نيست. فروپاشي شوروي تجربه خوبي در اين مورد است. آنها كه پس از فروپاشي، كشورشان را در اختيار امريكا گذاشتند چه كردند؟ و چه به دست آوردند؟ ما اگر با امريكا رابطه برقرار كنيم حقيقت انقلاب از دست مي‌رود. آنها براي عوض كردن رفتار و عقايد ما مي‌آيند. »

يا نمونه ديگر مواضع بسيار صريح و تند سيد محمد موسوي خوئيني‌ها عضو برجسته مجمع روحانيون مبارز در قبال امريكا است. وي در جريان ماجراي مك‌فارلين اينچنين موضع مي‌گيرد: «از آغاز انقلاب، به دليل مبارزه با امريكا، اگر درگيري ايران با امريكا را كنار بگذاريم، اصلاً انقلابي نيست. جوهره اين انقلاب ضديت با امريكاست. پيداست كه امريكا هيچ وقت نمي‌آيد به ملت ايران پيشنهاد بدهد كه شما بياييد در اين نظام حكومتي‌تان، ولايت فقيه، حكومت اسلامي و رهبري را رها كنيد، بلكه از يك نقطه كور وارد مي‌شود. براي او مهم است كه اراده انقلاب را بشكند، مهم اين است يك ملتي كه پرچمدار مبارزه با امريكاست ولو يك آن، اين پرچم را به زمين بگذارد. همين براي او كافي است.‌اي همه آنهايي كه مي‌خواهيد آدم و انسان مستقلي باشيد و زير بار ذلت نرويد، بدانيد كه اين پيمان را انقلاب اسلامي بسته است كه هرگز تسليم امريكا نشويم، هرگز فريب امريكا را نخوريم، هرگز امريكا را دوست خود ندانيم. به هر نيرويي كه در شعاع وسوسه‌هاي امريكا قرار مي‌گيرد، اجازه ندهيم كه نقطه‌ كور ورود امريكا باشد...»

از اين نوع مواضع انقلابي و ضد امريكايي از سوي چهره‌هاي شاخص جبهه اصلاحات در دوران قبل از دوم خرداد 1376، بسيار سراغ داريم. حال سؤال اين است كه چگونه پس از دوم خرداد و طرح شعارهايي چون جامعه مدني، توسعه سياسي و نهايتاً شعار اصلاحات، ديدگاه اين آقايان چرخش 180 درجه‌اي پيدا مي‌كند؟ اين افراد اگر مدعي خط امامي بودند و در جامعه هم عده‌اي آنها را به عنوان خط امامي مي‌شناختند، به خاطر همين مواضع همسوي آنان با مواضع انقلابي و ديني حضرت امام (ره) بود.

مردم و خصوصاً جوانان بايد روي اين چرخش مواضع و استحاله شدن افراد توجه خاص داشته باشند. بهزاد نبوي با آن مواضع پيش گفته، پس از دوره دوم خرداد و زماني كه ايشان نايب رئيس مجلس اصلاحات شد، از جمله افرادي است كه براي مذاكره و رابطه با امريكا شروع به گفتمان‌سازي مي‌كرد. وي و همفكرانش در سازمان مجاهدين و ديگر تشكل‌ها و گروه‌هاي دوم خردادي، حل مسائل كشور را در گرو مذاكرات و رابطه با امريكا مي‌دانست. به عنوان مثال ايشان به عنوان دبير كل سازمان مجاهدين انقلاب اسلامي ايران، مطلبي را با همين هدف در هفته نامه عصر ما به تاريخ 20 مرداد 1380 منتشر و از سياست تنش زدايي دولت اصلاحات اينگونه دفاع مي‌كند: «امروز امريكا صدبار اعلام آمادگي مي‌كند براي مذاكره با ما و اين ما هستيم كه پيش شرط مي‌گذاريم. اين پيروزي محصول سياست تنش‌زدايي در عرصه بين‌المللي است. صرفاً با فحش دادن به اين و آن كه مشكل ما حل نمي‌شود. نتيجه سياست تنش‌زدايي را اكنون پس از چهارسال در نوع رابطه اروپا با ايران ببينيد. ما بايد اين سياست را ادامه بدهيم و بدانيم كه ما وقتي به دولت‌ها احترام نگذاريم آنها هم به ما احترام نمي‌گذارند. »

يك سال بعد او با عنوان نايب رئيس مجلس برخلاف آن مواضع انقلابي پيشين، اينگونه منفعلانه و مرعوبانه در برابر امريكا موضع مي‌گيرد و تلاش مي‌كند فضاي كشور را تحت عنوان تنش‌زدايي، به سمت كوتاه آمدن در برابر شيطان بزرگ سوق دهد:

«. . . اينجانب از امريكايي تا بن دندان مسلح مي‌ترسم. چراكه من شخصي عمل نمي‌كنم. به خاطر مصالح و منافع، از امريكاي تا بن‌دندان مسلح و تنها ابرقدرت دنيا مي‌ترسم. قطع رابطه با امريكا جزو اصول انقلاب ما نبود. اگر موقعيتي پيش بيايد، به امريكا مي‌روم و با نمايندگان امريكا دست مي‌دهم و مذاكره مي‌كنم و نيازي هم نمي‌بينم از كسي اجازه بگيرم.» اين مطلب را در روزنامه ياس نو در 26 شهريور 1381 مي‌توانيد ببينيد.

در راستاي گفتمان‌سازي براي كوتاه آمدن و سازش با امريكا، در همين مقطع زماني محسن آرمين عضو سازمان مجاهدين و نماينده مجلس اصلاحات مي‌گويد: «ما قدرت گذشته را نداريم و در مقابل، امريكا قوي‌تر و گستاخ‌تر شده و اگر جايي را نشان كرده، به هر بهانه‌اي حتماً به آنجا حمله مي‌كند. بله ما روزي قصد رويارويي با امريكا را داشتيم، اما امروز بايد با او مذاكره كنيم، زيرا شعار دادن، منافع ما را تأمين نمي‌كند. »

جالب است در راستاي حذف شعار مرگ بر امريكا از سوي جبهه اصلاحات به بهانه تأمين منافع ملي، محمد خاتمي هم به عنوان رئيس‌جمهور در واكنش به شعارهاي مرگ بر امريكاي دانشجويان مي‌گويد: «شعار مرگ ندهيد از زندگي بگوييد!»

يكي از نكات قابل توجه در دوره اصلاحات، اين است كه مرعوبان و طرفداران مذاكره با امريكا، منتقدان و مخالفان خود را افراطي و اوباش و فاقد شعور معرفي مي‌كردند. الان هم در دولت اعتدال، برخي از همين نوع ادبيات عليه نيروهاي انقلاب استفاده مي‌كنند. عباس عبدي كه خود از شركت‌كنندگان در تسخير لانه جاسوسي است و در گذشته داراي مواضع تند و انقلابي عليه امريكا بوده است، در دوره اصلاحات در مطلبي كه روزنامه فردا 20 فروردين 1377 آن را منتشر كرد، مي‌نويسد: «رابطه با امريكا در شرايطي كه منافع ملي را تأمين كند، اشكال ندارد و دفاع از انقلاب، امروز با شعار دادن، محكوم كردن و مرگ بر گفتن‌ها معنا ندارد. آنها كه شعار مرگ بر امريكا مي‌دهند بدانند اين شعار با اتكا به تعدادي اوباش محقق نمي‌شود. »

رويكرد وزارت‌خارجه در دولت اصلاح‌طلبان، زمينه‌سازي براي حذف شعار مرگ بر امريكا و كوتاه آمدن در برابر امريكا بود. روزنامه نشاط از روزنامه‌هاي زنجيره‌اي دوران اصلاحات در تاريخ 31 مرداد 1378، نظرات محسن امين‌زاده معاون وزير خارجه وقت دولت اصلاحات را اينگونه منتشر مي‌سازد: «شعار مرگ بر امريكا، كاربردش را از دست داده است حتماً بايد باب بررسي رابطه با امريكا را باز كنيم.»

يكي از اسناد انفعال اصلاح‌طلبان در برابر امريكا نامه سرگشاده 127 نماينده مجلس ششم به مقام معظم رهبري است. در بخشي از اين نامه كه روزنامه زنجيره‌اي «صبح امروز» آن را منتشر ساخت، آمده است: «اگر جام زهري بايد نوشيد، قبل از آنكه كيان نظام و مهم‌تر، استقلال و تماميت ارضي كشور در مخاطره قرار بگيرد، بايد نوشيده شود. امام در قبول قطعنامه يك جام زهر نوشيد و سعادت ملت را تضمين كرد. مذاكره با امريكا نيز احتياج به يك نوشيدن جام زهر ديگر دارد. اين اقدام نشانه تدبير، دورانديشي، مصلحت‌جويي و توفيق الهي است. »

همين رويكردها و مواضع اصلاح‌طلبان بود كه از يك طرف نيروهاي ارزشي و انقلابي جامعه را در برابر آنان قرار داد و از طرف ديگر، زمينه‌هاي همگرايي ميان اصلاح‌طلبان با اپوزيسيون و ضد‌انقلابيون و همچنين بيگانگان را فراهم ساخت. فتنه سال 88 زاييده تفكر اصلاحات امريكايي در ايران است و به همين دليل صهيونيست‌ها از جنبش سبز به عنوان يك سرمايه در ايران ياد مي‌كنند



نسبت‌سنجي انديشه‌هاي فرهنگي امام با عملكرد اصلاح‌طلبان در گفت‌وگو با مهدي فضائلي


مهدي فضائلي به صورت مستمر در فضاي فرهنگي- سياسي كشور فعال بوده است. در كارنامه او مدير عاملي خبرگزاري فارس نيز به چشم مي‌خورد و براي يك دوره هم دبير كل انجمن روزنامه‌نگاران مسلمان بوده است.

فضائلي هم اكنون مديرعامل انتشارات سروش است. با او گفت‌وگويي داشتيم درباره اهميت و جايگاه فرهنگ و مسائل اجتماعي در انديشه حضرت امام خميني(ره) و نسبت‌سنجي انديشه‌هاي امام با عملكرد اصلاح‌طلبان در حوزه‌هاي گوناگون. فضائلي در اين گفت‌وگو از الزامات بررسي انديشه‌هاي امام و چگونگي اين بررسي سخن گفت و در ابتداي بحث به نكاتي كليدي و مهم اشاره كرد. از نظر او انديشه امام را بايد ذيل عنوان ولايت بررسي كرد و در اين صورت زعامت آيت الله خامنه‌اي ادامه همان خط فكري امام است.

در آغاز مايليم بدانيم جايگاه و اهميت فرهنگ در انديشه امام خميني (ره) تا چه حد و چگونه بوده و آن حضرت در اين فصل از انديشه بر چه مباني و اصولي تأكيد داشته‌اند؟ و اگر مقدمه‌اي براي اين بحث داريد بفرماييد.

براي مقدمه بايد چند نكته را عرض كنم؛ اول اينكه وقتي درباره فردي صحبت مي‌كنيم و ديدگاهش را در ارتباط با موضوعات مختلف بيان مي‌كنيم، طبيعي است كه شناختن ابعاد وجودي و فكري او و بستري كه در آن رشد كرده است، اهميت بسياري دارد. پس وقتي مي‌خواهيم در مورد انديشه‌هاي حضرت امام (ره) در حوزه فرهنگ و نگاه ايشان به اين مقوله صحبت كنيم، بايد در نظر داشته باشيم كه امام فقيهي جامع‌الشرايط در عالي‌ترين تراز يعني مرجعيت عامه بودند.

ايشان فيلسوف، عارف و حكيم بودند و در كنار همه اينها فردي انقلابي و بسيار تحول‌گرا شناخته مي‌شود. مجموعه اين ويژگي‌ها ايشان را نه تنها در مقطعي كه زندگي مي‌كردند، بلكه در تاريخ، منحصر به فرد كرد. اگر تاريخ فقه و فقهاي شيعه را در نظر بگيريم، در دوران غيبت، شخصيتي با اين ابعاد كه چنين نقش و تحولي را ايجاد كند، سراغ نداريم.

نكته ديگر اينكه نبايد خط ولايت را از مقطع پيروزي انقلاب يا حتي از دوران شكل‌گيري انقلاب در سال 42 تا رحلت امام در نظر گرفت، زيرا پس از رحلت ايشان، با آغاز زعامت مقام معظم رهبري، اين تفكر ادامه پيدا كرد و دقيقاً در همان مسير حركت كرد. به عبارت ديگر، اين‌طور نيست كه با رحلت ايشان شاهد تغيير و دگرگوني اين مسير باشيم و رهبر امروز انقلاب مسير ديگري را طي كند.

چنين اتفاقي نيفتاد و سعي مي‌كنم مثال‌هايي بياورم كه متوجه شويد برخي از تعابير دو رهبر به قدري به هم نزديك است كه نمي‌توانيد هيچ دوگانگي بين آنها حس كنيد. بنابراين، وقتي در مورد انديشه‌هاي امام صحبت مي‌كنيد، نگاه ايشان قابل تعميم به بعد از ايشان است و اگر امروز رهبري در مورد فرهنگ صحبت مي‌كند، اين نگاه قابل تعميم به قبل از ايشان است. همانند آيه شريفه «كلهم نور واحد» هستند، چون از يك منبع و منشأ برخاسته‌اند. رهبر امروز انقلاب هم فقيهي عارف است كه بسياري از ابعاد وجود ايشان هنوز شناخته نشده است. پس اين انطباق تا حد زيادي وجود دارد و قابل توجه است.

نكته سوم مقدمه اين است كه در تبيين انديشه‌هاي حضرت امام (ره) بايد به اين نكته توجه كنيم كه ارتباطات نسبي و سببي نمي‌تواند تبيين‌كننده انديشه‌هاي حضرت امام (ره) باشد. به عبارت ديگر، نبايد تصور كنيم كساني كه ارتباطات نسبي يا سببي با حضرت امام (ره) دارند، تبيين‌كننده انديشه‌هاي ايشان هستند. شايد اين افراد بتوانند به خوبي انديشه‌هاي حضرت امام (ره) را تبيين كنند اما علت اين امر الزاماً ارتباط نسبي و سببي نيست. كسي مي‌تواند مبين انديشه‌هاي حضرت امام(ره) در حوزه‌هاي مختلف باشد كه با مباني آن كاملاً آشنا باشد، آنها را قبول كند، به آنها پايبند باشد و در سيره عملي خود اين پايبندي را نشان دهد. اين سه مقدمه براي شروع بحث بود.

در مورد نگاه حضرت امام (ره) به فرهنگ و اهميت آن چند جمله را مي‌خوانم كه گوياست و مشابه همين‌ها در انديشه‌هاي رهبري امروز هم وجود دارد. حضرت امام(ره) مي‌فرمايند: «اساساً فرهنگ هر جامعه هويت و موجوديت آن جامعه را تشكيل مي‌دهد و با انحراف فرهنگ، هر چند جامعه در بعدهاي اقتصادي، سياسي، صنعتي و نظامي قدرتمند و قوي باشد، ولي پوچ، پوك و ميان‌تهي است.» پس حضرت امام (ره) فرهنگ را مهم‌ترين عنصر در شكل‌دهي و موجوديت يك جامعه مي‌داند.

حضرت امام (ره) در جاي ديگري مي‌فرمايند: «اگر فرهنگ درست بشود، يك مملكت اصلاح مي‌شود.»، «فرهنگ مبدأ همه خوشبختي‌ها و بدبختي‌هاي يك ملت است.»، «آن چيزي كه ملت‌ها را مي‌سازد، فرهنگ صحيح است.» در جاي ديگر در 22 بهمن سال 61 مي‌فرمايند: «درباره فرهنگ هرچه گفته شود، كم است. مي‌دانيم و مي‌دانيد اگر انحرافي در فرهنگ يك رژيم پيدا شود و همه ارگان‌ها و مقام‌هاي آن رژيم در صراط مستقيم انساني و الهي پايبند باشند و بر استقلال و آزادي ملت از قيود شيطان عقيده داشته باشند و آن را تعقيب كنند و ملت نيز به تبعيت از اسلام و خواسته‌هاي ارزنده آن پايبند باشند، ديري نخواهد كشيد كه انحراف فرهنگي بر همه غلبه كند و همه را خواهي نخواهي به انحراف بكشاند.»

اين جمله بسيار مهم است. يعني همه چيز در يك نظام و حكومت در جاي خودش هست و مقامات بر صراط مستقيم الهي و انساني تأكيد مي‌كنند و ملت نيز تبعيت مي‌كنند، اما اگر فرهنگ اصلاح نشود، در كوتاه‌مدت يا ميان‌مدت باعث از بين رفتن آنها مي‌شود. در واقع، انحراف فرهنگي به تدريج ارزش‌ها و نكات مثبت را از مسير خارج خواهد كرد و به انحراف مي‌كشاند. پس در انديشه حضرت امام (ره) فرهنگ جايگاه بسيار ويژه و والايي دارد و زير‌بناي همه تحولات جامعه است.

ضمن اينكه با توجه به انديشه‌هاي حضرت امام (ره) متوجه مي‌شويم كه ايشان به نوعي به دنبال تمدن‌سازي هم بودند، چون احياي تمدن اسلامي رقم از مسير فرهنگ نمي‌تواند در جاي ديگري رقم بخورد. از اين منظر هم حضرت امام (ره) به فرهنگ نگاه ويژه‌اي داشت.

در مباحث فرهنگي رويكردهاي مختلفي وجود دارد و هر كدام ارزش‌هاي فرهنگي خاص خود را مطرح مي‌كنند. ارزش‌هاي فرهنگي در انديشه‌هاي حضرت امام(ره) داراي چه مؤلفه‌هايي هستند؟ به عبارت ديگر، امام چه چيز را به منزله ارزش فرهنگي محسوب مي‌كنند؟

با دقت در مجموعه فرمايشات، ديدگاه‌ها، نظرات و مواضع ايشان كه در قالب سخنراني‌ها، نامه‌ها، پيام‌ها و كنش‌ها و واكنش‌هاي حضرت امام (ره) نسبت به موضوعات مختلف درآمده است، حساسيت‌ها و ويژگي‌هاي فرهنگي ايشان را مي‌توانيم در چند سرفصل بيان كنيم.

وجه اول پايبندي حضرت امام (ره) به اسلام ناب است. مبنا و محور اصلي و عمود خيمه انديشه حضرت امام (ره) در همه حوزه‌ها، به ويژه حوزه فرهنگ، اين است كه به اسلام ناب با تمام وجود ايمان و اعتقاد داشت. ايشان به دنبال اين بود كه در همه عرصه‌ها آن را معرفي كند؛ به طوري كه مجموعه تحولات كشور متأثر از اين انديشه باشد. البته اين نگاه مختص سال‌هاي پس از پيروزي انقلاب نيست، بلكه در آثار امام در سال 1322 (دوران جواني) در كتاب‌هاي اوليه مانند كشف‌الاسرار و سر‌الصلواه نيز جهت‌گيري‌هاي اصلي آن مشاهده مي‌شود.

يكي از نقاط تعارض جدي انديشه حضرت امام (ره) مبتني بر اسلام ناب، با انديشه‌هاي وارداتي اعم از شرقي و غربي است. حضرت امام (ره) در بسياري از فرمايشات خود نسبت به انديشه‌هاي وارداتي موضعي به شدت جدي و محكم دارد. نمونه اين تفكرات در قبل از انقلاب، تفكرات ماركسيستي بود كه اوايل پيروزي انقلاب تا قبل از فروپاشي شوروي سابق وجود داشت. امام پيوسته به مناسبت‌هاي مختلف اين قضيه را تذكر مي‌داد و نهيب مي‌زد و مي‌فرمود كه بايد جلوي اين جريان‌ها گرفته شود.

ايشان در سال 1363 در جايي مي‌فرمايند: «ببينيد فرهنگ وارداتي با ما چه كرد و ما در مقابلش چه بايد بكنيم. خروج از فرهنگ بدآموز غربي و نفوذ و جايگزين شدن فرهنگ آموزنده اسلام ملي و انقلاب فرهنگي در تمام زمينه‌ها در سطح كشور آنچنان محتاج تلاش و كوشش است كه براي تحقق آن ساليان دراز بايد زحمت كشيد و با نفوذ عميق ريشه‌دار غرب مبارزه كرد.»

همچنين در صحيفه نور، جلد 10، صفحه 56 مي‌فرمايند: «ما الآن در همه چيز به گمان يك نحو وابستگي داريم كه بالاتر از همه، وابستگي افكار است. افكار جوان‌هاي ما، پيرمردهاي ما، تحصيلكرده‌هاي ما، روشنفكران ما، بسياري از افكار ما وابسته به غرب است.» بنابراين، يكي از ويژگي‌هاي تفكر امام در حوزه فرهنگي، مقابله با انديشه‌هاي وارداتي به معناي عام و انديشه‌هاي غربي به طور ويژه است.

وجه ديگر در تفكر و انديشه فرهنگي حضرت امام(ره) مقابله با تحجر است. با مرور انديشه‌هاي حضرت امام (ره) متوجه مي‌شويم كه ايشان نگاه بسيار جدي، صريح و محكمي با متحجران حوزه دارند. ايشان مي‌فرمايند «آنقدر كه اسلام از اين مقدسين روحاني ضربه خورده است، از هيچ قشر ديگري ضربه نخورده است و نمونه بارز آن مظلوميت و غربت امير‌‌المومنين(ع) است كه در تاريخ روشن است.» حضرت امام (ره) توضيح مي‌دهند كساني كه امير‌‌المومنين (ع) را وادار به حكميت كردند و كساني كه در جنگ نهروان مقابل ايشان قرار گرفتند، همگي قرآن مي‌خواندند و پيشاني‌هايشان پينه بسته بود و خودشان را مسلمان دوآتشه معرفي مي‌كردند، اما حضرت دقيقاً از همين نقطه دچار مظلوميت و غربت شدند.

در صحيفه نور، جلد 21، صفحه 274، حضرت امام (ره) مي‌فرمايند: «خون دلي كه پدر پيرتان از اين دسته متحجر خورده است، هرگز از فشارها و سختي‌هاي ديگران نخورده است.» در جاي ديگر حضرت امام(ره) داستان معروفي را تعريف مي‌كنند و نكته‌اي بسيار كليدي را مي‌گويند: «در مدرسه فيضيه فرزند خردسالم، مرحوم مصطفي، از كوزه‌اي آب نوشيد. كوزه را آب كشيدند، چراكه من فلسفه مي‌گفتم. ترديدي ندارم اگر همين روند ادامه مي‌يافت، وضع روحانيت و حوزه‌ها وضع كليساهاي قرون وسطي مي‌شد كه خداوند بر مسلمين و روحانيت منت نهاد و كيان و مجد حوزه‌ها را حفظ نمود.»

نكته‌اي كه تأكيد كردم اين است كه يكي از مهم‌ترين مسائلي كه باعث شد بعد از رنسانس در غرب تقابل بسيار صريح و جدي علم و دين و جلوگيري از ورود دين به فعاليت‌هاي اجتماعي پيش بيايد و جامعه به آن اقبال نشان بدهد، وضعيت كليساها در قرون وسطي بود، يعني تفكر متصلب كليساها و نتيجه آن برخورد با گاليله و امثال او بود. آن انديشه باعث شد كه روشنفكران بعد از رنسانس نسبت به دين كه مظهرش كليسا بود واكنش نشان دهند.

حضرت امام (ره) مي‌فرمايند اگر آن مسير طي مي‌شد، حوزه‌هاي ما وضعيت همان كليساها را پيدا مي‌كرد. در طول اين دوران با گذشت بيش از سه دهه از انقلاب اسلامي، مهم‌ترين رفتاري كه جريان‌هاي روشنفكري ناسالم با جريان ديني صورت مي‌دهند، هنوز هم تحت تأثير ماجراي كليساست. روشنفكران براي مقابله با دين، حوزه‌هاي علميه و تفكر اسلامي، «اين‌هماني» درست مي‌كنند. يعني حوزه‌هاي علميه را به كليساهاي قرون وسطايي شبيه مي‌كنند و مي‌خواهند همان برخورد جريان روشنفكري غرب را با كليسا در اينجا با حوزه‌ها پياده كنند، غافل از اينكه جريان غالب در حوزه‌هاي علميه ما اين‌طور نيست.

البته نمي‌خواهم بگويم كه حوزه‌هاي علميه صد‌در‌صد منزه‌اند. اساساً همين نهيب‌هاي امام نشان مي‌دهد كه هنوز به طور كامل منزه نشده است و گاهي انديشه‌هايي وجود دارد كه شباهت‌ها و قرابت‌هايي با كليساهاي مسيحي دارد، اما خداوند منت نهاد و به بركت انقلاب، حوزه‌هاي ما هم متحول شد. بنابراين، حوزه‌هاي علميه جهت‌گيري بسيار متفاوتي با جهت‌گيري كليساي قرون وسطايي دارند.

يكي از محورهاي مهم در تفكر فرهنگي حضرت امام (ره) مقابله با تحجر و مقدس‌نمايي است. در جاي ديگري، حضرت امام (ره) عالم متهتك و جاهل متنسك را با اشاره به يكي از روايات اسلامي دو عنصري مي‌دانند كه بيشترين ضربه‌ها را به اسلام وارد كرده‌اند.

نكته ديگر از شاخص‌هاي تفكر فرهنگي حضرت امام (ره) نقشي است كه ايشان براي حوزه و دانشگاه (هر دو) قائل بودند. امام حوزه‌هاي علميه و دانشگاه‌ها را دو مجموعه اصلي براي تحولات فرهنگي، فكري و انديشه‌اي مي‌دانستند. ايشان در نامه مربوط به برائت حج، در بخشي از پيام مي‌فرمايند: «علماي بلاد و كشورهاي اسلامي بايد راجع به حل مشكلات و معضلات مسلمين و خروج آنان از سيطره قدرت حكومت‌هاي جور با يكديگر به بحث و مشورت و تبادل نظر بپردازند و براي حفظ منافع مسلمين سينه‌ها را سپر كنند و جلوي تهاجم فرهنگي فرهنگ‌هاي مبتذل شرق و غرب را بگيرند.»

تقريباً در سال 69 زماني كه حضرت آقا بحث تهاجم فرهنگي را مطرح كردند، عده‌اي از روي بي‌سوادي و كم‌سوادي چنين اظهار‌نظر كردند كه تهاجم فرهنگي واژه درستي نيست و فقط تبادل فرهنگي داريم، چون فرهنگ هيچ‌گاه تهاجم نمي‌كند. اولاً اين واژه را امام (ره) قبل از ايشان به كار برده بودند. البته حضرت آقا به دليل اتفاقاتي كه پس از پذيرش قطعنامه و بعد از ارتحال حضرت امام (ره) افتاد، بسيار بيشتر و پر‌رنگ‌تر بر اين موضوع تأكيد كردند. ثانياً در برخي از انديشه‌هاي صاحب‌نظران غربي هم اين واژه استفاده شده بود. مثلاً جامعه‌شناس معروفي مانند پستمن در كتابي به نام تكنوپولي كه در اواخر دهه 1360 هجري شمسي منتشر شده است، همين واژه را به كار مي‌برد و آن را يك نگراني اعلام مي‌كند. او برخلاف اينكه خودش در جامعه امريكايي تربيت شده است و ديدگاه‌هايش در آنجا شكل گرفته است، انحصار تكنولوژي را انحصار‌طلبي تهاجم فرهنگي مي‌نامد. در حقيقت، او معتقد است تكنولوژي به فرهنگ ملت‌ها تهاجم مي‌كند.

حضرت امام (ره) علماي بلاد و حوزه‌هاي علميه را در خصوص مقابله با تهاجم فرهنگي خطاب قرار مي‌دهند و مي‌فرمايند: «جلوي تهاجم فرهنگي فرهنگ‌هاي مبتذل شرق و غرب را كه به نابودي نسل و حصر ملت‌ها منتهي شده است بگيريد و به مردم كشورهاي خود آثار سوء و نتايج خودباختگي در مقابل زرق و برق شرق و غرب را بازنماييد.»

همچنين مي‌فرمايند: «قضيه دانشگاه از اهم امور است؛ همان طور كه براي دشمنان ما براي آنان كه مي‌خواهند افكار جوانان ما را منحرف كنند هم مهم است، چون دانشگاه مركز همه چيز است و بايد اين مسئله را دنبال كنيم كه دانشگاه اسلامي شود تا براي كشور ما مفيد گردد و بايد سعي شود تا دانشگاه به يكي از دو قدرت گرايش پيدا نكند و اين احتياج به صرف وقت و نظارت كامل دارد.»

در جاي ديگر حضرت امام (ره) در مورد علوم انساني اسلامي كه در سال‌هاي اخير مطرح شده است، مي‌فرمايند: «معنايي كه از دانشگاه ما مي‌خواهيم و اسلام مي‌خواهد اين است كه تمام علوم طبيعي و غيرطبيعي مهار شود به علوم الهي و برگشت به توحيد.»

حضرت امام (ره) اينجا نه فقط علوم انساني، بلكه كل علوم طبيعي و غيرطبيعي را مدنظر دارد و ادامه مي‌دهند: «هر علمي كه در آن جنبه الوهيت باشد، يعني انسان، طبيعت را مي‌بيند، خدا را در آن مي‌بيند، مسائل و موجودات را مشاهده مي‌كند، خدا را در آن مي‌بيند، او كه اسلام براي او آمده است، براي برگرداندن تمام موجودات طبيعي به الاهيت و تمام علوم طبيعي به علوم الهي و از دانشگاه‌ها هم، اين معنا مطلوب است، علوم طبيعي همه بايد باشد.»

پس يكي ديگر از ويژگي‌هاي انديشه امام در مسائل فرهنگي اهميت به حوزه و دانشگاه و اسلامي شدن علوم است. همچنين مي‌توان به خودباوري و اعتماد به نفس و نپرداختن مراكز علمي، اساتيد و معلمان در دانشگاه‌ها و مدارس به ترويج انديشه‌هاي غرب اشاره كرد كه جزو ويژگي‌هاي تفكر امام در حوزه فرهنگ به شمار مي‌رود.

در حال حاضر، در كشور ما عمده‌ترين جريان‌هاي فرهنگي كدام‌ها هستند و نسبت آن با انديشه حضرت امام (ره) چيست؟

يك جريان به طور مستقيم و غيرمستقيم تحت تأثير انديشه‌هاي وارداتي است و انديشه‌هاي خود را از تفكرات غربي و شرقي مي‌گيرد. البته امروز جنبه‌هاي شرقي (ماركسيستي) ضعيف شده است ولي هنوز از بين نرفته است و در حال حاضر در برخي از دانشگاه‌ها فعال شده است. انديشه‌هاي غربي در محيط‌هاي علمي و سياسي ما متأسفانه بسيار پر‌رنگ است و در اشكال مختلف تحت تأثير همان جريانات وارداتي هستند. علت رفتار سياسي برخي از جريانات سياسي كشور نيز مشكلي است كه در ديدگاه فرهنگي آنهاست زيرا متأثر از انديشه‌هاي وارداتي غربي است.

جريان ديگر جريان تحجر و مقدس‌نمايي در حوزه است. امروز اختلاف‌افكني ميان شيعه و سني در داخل كشور وجود دارد و فعاليتشان كم نيست. در گذشته به شكل ديگري كار مي‌كرد و امروز به نام اسلام و شيعه و اهل بيت (ع) به اين اختلافات دامن مي‌زند. بسيار جالب است كه امام (ره) در جايي خطاب به اينها مي‌فرمايند شما كه اينقدر خودتان را ولايتي مي‌دانيد، چرا مدافع نظام و حكومتي نيستيد كه امروز در خدمت ولايت قرار گرفته است؟!

امروز اين جريان براي مقابله با دشمنان خوني و ديرينه اسلام و انقلاب هيچ موضعي نمي‌گيرد و اظهار‌نظري نمي‌كند اما زماني كه انقلاب در جايي مي‌خواهد حركت كند، فرياد وا ‌اسلاما سر مي‌دهد. متأسفانه اين جريان هنوز در ميان برخي افراد نفوذ دارد و پيرواني پيدا كرده است.

ديگري جريان اصيل انقلاب است و مبتني بر انديشه‌هاي حضرت امام (ره) و رهبري نظام و اسلام ناب شكل گرفته است كه هم مقابل جريان متحجران و مقدس‌نماهاست و هم مقابل جريانات وارداتي و غربي.

اين سه جريان همواره قبل و بعد از پيروزي انقلاب وجود داشته‌اند. البته در هر مقطعي به شكلي نمود پيدا مي‌كردند و فعاليت‌هايشان در عرصه‌هاي مختلف مشاهده مي‌شد.

در سال‌هاي اخير، جرياني به نام عرفان‌هاي كاذب متولد شده است كه باز هم جزو انديشه‌هاي وارداتي است. اين عرفان‌هاي ساختگي به دست بشر ايجاد شده است و با خدا كاري ندارد بلكه فقط به دنبال پر كردن خلأ معنويت است و مسير انحراف را طي كرده است.

با توجه به اينكه دولت اصلاحات و جريان دولت ساخته بر آمده از آن ادعا مي‌كند متعلق به خط امام است. مي‌خواهيم بدانيم اين گروه چه رويكردي در حوزه فرهنگ داشته است، چه ارزش‌هاي فرهنگي را به عنوان الگوي خود پياده مي‌كردند و چه سياست‌هايي در دولت خود داشتند؟

با اظهار تأسف عميقي بايد گفت همه دولت‌هاي ما در حوزه فرهنگ دچار مشكل بودند. مقطع اول انقلاب و هشت سال جنگ تحميلي، فضاي متفاوتي را ايجاد كرده بود. در واقع، هنوز معضلات و مسائل فرهنگي خودشان را نشان نداده بودند و تفكرات و انديشه‌هاي اسلامي در فضاي عمومي جامعه پررنگ‌تر بود، چون از مبدأ انقلاب دور نشده بوديم. بعد از پذيرش قطعنامه و شروع دوران سازندگي، فاصله گرفتن از ارزش‌هاي انقلاب اسلامي شروع شد. دولت‌ها با توجيهات و تفكرات متفاوتي به اشكال مختلف، در حوزه فرهنگ از ارزش‌ها و تفكرات نابي كه انقلاب اسلامي مروج و منادي آنها بود، فاصله گرفتند.

مي‌توان گفت به يك معنا، هيچ كدام از دولت‌هاي بعد از دفاع مقدس نتوانستند در حوزه فرهنگ بدرخشند و كار قابل توجهي انجام دهند. عده‌اي از آنها بي‌اعتنا يا كم‌توجه به اين حوزه بودند و عده ديگري قصد مقابله با انديشه‌هاي فرهنگي انقلاب اسلامي را داشتند.

اما چون تمركز شما بر روي دولت اصلاحات است، به شرح فعاليت‌هاي فرهنگي اين دولت مي‌پردازيم. دولت اصلاحات به نوعي ادامه دولت سازندگي بود و از درون دولت سازندگي سربرآورد. (خود همين نكته احتياج به تحليل مفصلي دارد ولي وقت به ما اجازه نمي‌دهد. ) در حوزه فرهنگ در دولت اصلاحات، يك جريان فكري و فرهنگي معروف به حلقه كيان ظهور كرد كه در دوران سازندگي شكل گرفته بود. اين جريان كه ابتدا هسته كوچكي بود و بعد گسترش پيدا كرد، تفكري كاملاً غيراسلامي و غيرديني داشت. منظور بنده اين است كه ممكن است در بخش‌هايي رنگ و لعاب ديني داشت، اما تفكر التقاطي مي‌شد.

اگر بخشي از اصلاح‌طلبان اسمي از اسلام و دين و قرآن مي‌آوردند، به دليل ريشه‌هاي ديني خانوادگي بود و جرئت نمي‌كردند مثل بعضي ديگر بي‌پروا نظرات غيرديني ابراز كنند. بعضي ديگر هم احساس مي‌كردند كه ظرفيت پذيرش جامعه محدود است. به طور كلي، مي‌توان گفت كه انديشه‌هاي اسلامي واقعاً در بين آنها نبود. بعضي از آنها كاملاً مخالف تفكر ديني شده‌اند كه از كشور خارج شدند يا در داخل هستند. عده ديگر محتاط‌تر و محافظه‌كارتر شدند يا ريشه ديني و خانوادگي عميق‌تري داشتند كه هنوز مواردي را رعايت مي‌كنند و سعي مي‌كنند مثل بقيه جسارت و گستاخي نداشته باشند.

اين مجموعه در دوران اصلاحات به قدرت متصل شد. اينها در دوران سازندگي كار كردند. جريان‌ها و حلقه‌هاي فكري تشكيل دادند. عده‌اي با بورسيه براي تحصيل به خارج از كشور رفتند و متأسفانه همان انديشه‌هايي كه امام در خصوص آنها نهيب مي‌زدند، اتفاق افتاد. حضرت امام (ره) در جايي مي‌فرمايند: «مبادا اساتيد و معلماني كه به‌وسيله معاشرت‌ها و مسافرت به جهان به اصطلاح متمدن، جوانان ما را كه تازه از اسارت استعمار رهيده‌اند، تحقير و سرزنش نمايند و خداي‌نكرده از پيشرفت و استعداد خارجي‌ها بت بتراشند و روحيه پيروي، تقليد و گداصفتي را در ضمير جوانان تزريق نمايند و به جاي اينكه گفته شود كه ديگران كجا رفتند و ما كجا هستيم، به هويت انساني خود توجه كنند و روح توانايي و راه و رسم استقلال را زنده نگه دارند.»

يكي از جريان‌هاي روشنفكري در دوران اصلاحات خيلي بال و‌ پر پيدا كرد و دقيقاً برخلاف اين حرف حضرت امام (ره) عمل كرد. آنها با انديشه‌هاي غربي تربيت شدند و مروج همان انديشه‌ها شدند، انديشه‌هاي داخلي را سركوب كردند و ناتواني‌هاي خودي را برجسته ساختند و از غرب بت تراشيدند.

بخشي از آنها در مطبوعات بسيار فعالانه شروع به كار كردند و باعث حرمت‌شكني‌ها و جسارت‌ها عليه اسلام و احكام اسلامي شدند. بخشي ديگر درون دولت در مراكز مختلف مانند وزارت ارشاد، مركز تحقيقات استراتژيك رياست جمهوري، وزارت علوم، وزارت آموزش و پرورش و در مراكز مختلف نفوذ كردند و مروج همان تفكرات شدند.

نتيجه اين فعاليت‌ها مطبوعاتي بود كه در آن دوران چاپ شد و كتاب‌هايي بود كه در آن دوران توزيع شد و مورد حمايت وزارت ارشاد قرار گرفت، فيلم‌هايي كه براي سينما ساخته شد، جريان‌هايي كه در وزارت علوم تقويت شد و بورسيه‌هايي كه اهدا شد. مجموعه اينها باعث شد كه اين جريان فرهنگي غرب‌زده و غرب‌باور رشد قابل توجهي كند و بتواند در بخش‌هاي مختلف فكري و فرهنگي هيئت‌هاي علمي و دانشگاهي جاي پاي خود را بسيار محكم كند.

اگر بخواهيم عملكرد اين جريان را به طور مشخص در عرصه دانشگاه و مطبوعات بررسي كنيم، چه مسائلي را مي‌شود مطرح كرد؟

در مطبوعات بسيار روشن است. مطالب روزنامه‌ها، هفته‌نامه‌ها و ماهنامه‌هايي كه در آن دوران فعاليت كردند، امروز استخراج شده است و به صورت كتاب درآمده است. آنها به ارزش‌ها و انديشه‌هاي اسلامي، مقدسات، مباني فكري و انديشه‌هاي حضرت امام (ره) توهين كردند. كتاب‌هاي متعددي در آن دوران چاپ شد و خود وزارت ارشاد تعداد زيادي را خريداري كرد و در كتابخانه‌ها و مجموعه‌هاي مختلف توزيع كرد.

در دانشگاه‌ها بحث بورسيه و عضويت در هيئت علمي پيش آمد و جرياني كه كاملاً مورد حمايت قرار مي‌گرفت، جريان دفتر تحكيم وحدت بود. بخشي از آن نمود سياسي داشت اما در حقيقت مبناي آن، نگاه فرهنگي غرب‌زده بود كه آثارش در برخي از طرح‌ها و لوايح مجلس وجود داشت.

وقتي آقاي معين وزير علوم بود، در وزارت علوم اردوهاي مختلط دختر و پسر شروع شد، در حالي كه حضرت آقا زماني مي‌فرمودند: «وقتي من در جلسه شوراي عالي انقلاب فرهنگي شركت نمي‌كردم، خيالم راحت بود كه معين هست.» چنين فردي كه پايبند به ارزش‌هاست، دچار دگرديسي مي‌شود و در مجموعه‌اي كه مديريتش با او بود، چنين اتفاقات سياسي و فكري و فرهنگي صورت مي‌گيرد.

وقتي بورسيه‌هاي خارج از كشور برمي‌گردند، اكثراً عضو هيئت‌هاي علمي و مروج آن انديشه‌ها مي‌شوند. وزير فرهنگ آن دوران آقاي مهاجراني است. الآن ايشان كجاست و در خدمت چه جرياني است؟ معاون فرهنگي وزارت ارشاد آن زمان در خدمت سرويس‌هاي بيگانه قرار گرفته است. «هر كسي كو دور ماند از اصل خويش، باز جويد روزگار وصل خويش» نتيجه مي‌گيريم كه ريشه‌هاي فكري آنها غربي شده بود.

علت اينكه آنها به خارج از كشور برمي‌گردند و در خدمت دشمن نظام و مردم قرار مي‌گيرند، اين است كه ريشه‌هاي فكري‌شان آلوده است. مگر مي‌شود كسي كه وابسته به منافع كشور و مردم و فرهنگ جامعه است، به خاطر يك سري اختلافات سياسي در خدمت بيگانه قرار گيرد؟! اينها به خاطر تغييرات ماهوي است كه در افكار و انديشه‌هايشان پيدا شد و ديگر اينجايي نبودند دچار چنين تحولاتي شدند. وقتي تفكرات و ديدگاه‌هاي گروهي را كه الآن در ايران هستند ببينيد، متوجه مي‌شويد كه دولت اصلاحات با پشتوانه و امكانات و موقعيت خود مروج چه انديشه‌هايي بود.

يكي از مباحثي كه الآن بسيار مطرح است، تحول در علوم انساني و اسلامي‌كردن و بومي كردن آن است. اما بسياري از اصلاح‌طلبان آن را ايدئولوژي‌سازي يا حكومتي‌سازي علوم انساني و دخالت دولت در علم معرفي مي‌كنند. تحليل شما از كارشكني‌هاي اين جريان در برابر تحول در علوم انساني چيست؟

خود اين اظهار‌نظرها وارداتي است و ريشه در تحولات غربي دارد كه قرار است با آن مقابله شود. از آنجا كه اين افراد براساس همان انديشه‌ها تربيت شدند، از علم سخن مي‌گويند، حال آنكه بسياري از آنچه امروز به عنوان علم در علوم انساني مطرح مي‌شود، ويژگي علم غربي را ندارد. پس بخشي از آن ناشي از بي‌سوادي و بخشي ديگر ناشي از رشد و نمو اين افراد در فضاي انديشه غربي است. در حقيقت، معيار قضاوت و اظهارنظر آنها انديشه‌هاي غربي است.

دليل ديگر اين است كه اگر ما در جامعه انديشه‌هايي را آموزش دهيم كه مبتني بر انديشه‌هاي الهي و ديني باشد، اين افراد بي‌سواد محسوب مي‌شوند و جايگاه علمي خود را از دست مي‌دهند، چون اطلاعاتي ندارند كه بخواهند ارائه كنند. پس موقعيت فعلي خود را از دست مي‌دهند.

در مجموع، اين دلايل و انگيزه‌ها باعث مي‌شود كه اين افراد در مقابل اين جريان بديهي بايستند. اين مسئله كاملاً بديهي است كه مباني فكري علوم انساني در غرب، انسان‌شناسي غربي و تعريف آنها از هستي و نوع هستي و انسان است.

چه كسي مي‌تواند بگويد كه هستي‌شناسي الهي و غيرالهي با هم فرقي ندارد و علوم انساني مجرد از هستي شناسي‌هاي الهي و غيرالهي است؟ هيچ كس نمي‌تواند چنين ادعايي كند. طبيعي است كه اگر شما هستي را با نگاه الهي ببينيد و جهان‌بيني الهي داشته باشيد، خروجي آن علمي است كه با تلقي غرب از انسان (موجودي صرفاً مادي و اين‌جهاني) بسيار متفاوت خواهد بود.

عده‌اي هم مي‌گويند كه ما نمي‌خواهيم از دانش بشري استفاده كنيم. اين‌طور نيست و هر جا كه دانشي كسب شده است، حتماً بايد از آن استفاده شود. اينكه ما دقيقاً از چه چيزي استفاده كنيم، به اين نكته بستگي دارد كه ما امروز در جامعه خود به چه چيزهايي احتياج داريم. بقيه محصولات وارداتي هم همين حكم را دارند. اگر واردات بي‌رويه باشد و در حالي كه در داخل كشور مركبات، ميوه و صنعت توليد مي‌شود، باز هم وارد كنيد، طبيعي است كه بازار شما به هم خواهد ريخت. پس مهم است كه ما چه عناصري را وارد كنيم و همه كشورها نيز قواعدي را براي واردات خود در نظر مي‌گيرند. در حوزه انديشه اين موضوع بسيار جدي‌تر و مهم‌تر است.

هيچ كس به دنبال انسداد علم نيست و اصلاً نمي‌توان چنين سدي را به وجود آورد، اما نبايد ديواري از داخل بكشيم و با تفكر الهي و علوم اسلامي برخورد كنيم. همان طور كه جلوي ورود انديشه را نمي‌توان گرفت، جلوي توليد انديشه الهي را نيز نمي‌توان گرفت. بايد اجازه داد بستري شكل بگيرد و تفكري مطرح شود.

البته در اين حوزه بايد بسيار كار كنيم. راه طي‌شده نسبت به راه پيش‌رو خيلي كوتاه است و آنچه به نام انقلاب فرهنگي مطرح شد، حقيقتاً در دانشگاه‌ها شكل نگرفت. بيشتر اسمي از آن ماند و اتفاقات ظاهري افتاد. هيچ اتفاق ريشه‌اي در دروس و اساتيد نديديم. البته بايد بپذيريم كه كار سختي است. اين تفكر چند قرن مسيري را طي كرده و ظاهراً دستش پر است. طبيعي است كه ما نمي‌توانيم اين مسير را ساده بگيريم. قدم اول اين است كه باور كنيم و بپذيريم كه بايد اين قدم را برداريم. عده‌اي از سر شيطنت يا بي‌سوادي يا كم‌سوادي فضايي ايجاد مي‌كنند كه اين قدم برداشته نشود.

يكي از مسائل مهم جامعه ما موضوع تهاجم فرهنگي است. همان طور كه مي‌دانيد بسياري از اصلاح‌طلبان اين موضوع را انكار مي‌كنند و حتي برچسب توهم توطئه بر آن مي‌چسبانند يا همان طور كه فرموديد، خيلي از آنها هم در داخل نهادينه‌سازي مي‌كنند كه مروج انديشه‌هاي غربي باشند. فرهنگسراهايي را كه در زمان شهرداري كرباسچي ايجاد شد نمونه‌اي از اين مسئله است. عملكرد اين گروه در نهادينه‌سازي و گسترش انديشه‌هاي غربي چه بوده است؟

در پاسخ به شما مي‌توان به بحث‌هاي مختلفي اشاره كرد. بخشي براي كمرنگ شدن نهادهاي موجود تلاش كردند. مثلاً گاهي به شوراي نگهبان هجمه به ظاهر سياسي مي‌شود، اما ريشه آن در مسائل فرهنگي است. شوراي نگهبان نهادي است كه طبق قانون اساسي بايد حافظ شرع و قانون اساسي باشد. اين نهاد ضامن اسلامي بودن نظام است. پس وقتي چنين نهادي مورد هجمه قرار مي‌گيرد، به نوعي مي‌خواهند اسلامي بودن نظام و قوانين را تحت تأثير قرار دهند. همچنين وقتي نهادي مثل سپاه مورد هجمه قرار مي‌گيرد، بخشي از آن به دليل حضور سپاه در فرهنگ و نقشي است كه اين نهاد در عرصه‌هاي فرهنگي ايفا مي‌كند.

در رأس همه اينها نهاد رهبري و ولايت فقيه است كه ضامن و خط‌نگه‌دار انقلاب در مسير خود است. هر جا كه رهبري احساس مي‌كند مي‌خواهند انقلاب را از مسير اصلي خود خارج كنند، با تمام وجود و با شجاعت مانع مي‌شود. بنابراين، بخشي از تلاش‌ها براي تضعيف، مقابله و برخورد با نهادهايي است كه در حفظ فرهنگ صحيح اسلامي نقش مستقيم يا غيرمستقيم دارند.

فعاليت‌هاي ديگر تأسيس نهادهايي مثل فرهنگسراهاست. يك تحليل اين است كه اين فرهنگسراها در مقابل مساجد شكل گرفت، چون مساجد شرايطي دارد كه در آن نمي‌توان همه نوع فعاليتي كرد. پس محل‌هايي را درست كردند كه رقيب مساجد باشد و فعاليت‌هايي را كه مي‌دانستند امكان آن در مساجد نيست و ارتباط كمي با فرهنگ اسلامي و ديني دارد، به آنجا انتقال دادند.

تحليل ديگر اين است كه حتي در مقطعي (تأكيد مي‌كنم كه نه در همه مقاطع) كانون‌هاي فرهنگي و هنري مساجد براي مقابله با مساجد در اختيار اين جريان فكري قرار گرفت. البته فرهنگسراهاي امروز نسبت به آن زمان تغيير كرده است، گرچه شايد فلسفه شكل‌گيري آن چنين ديدگاهي بود. به طريق مشابه، كانون فرهنگي مساجد هم همين حكم را دارد. شكل‌گيري آن قطعاً بر اين اساس نبوده است، اما در مقطعي مي‌توانست طرفدار آن انديشه باشد. پس آنها در مقاطعي سازمان‌ها و ساختارهايي را ايجاد كردند كه مروج افكار خود باشند.

بخش ديگر فعاليت آنها استفاده از مطبوعات بود كه ظرفيت قابل توجهي براي تغيير سبك زندگي و برهم زدن بنيان‌هاي فكري داشت. القاي شبهات مستمر و پي‌در‌پي در ذهن مخاطب از جمله اين اقدامات بود. همان طور كه مي‌دانيد، وظيفه رسانه‌ها شكل‌دهي ذهن مخاطب حول يك محور سياسي و اجتماعي است. در حقيقت، مهم‌ترين كاركرد رسانه‌هاي گروهي همين است. آنها با استفاده از اين ابزارها تلاش كردند كه اين جريان را گسترش و سازمان‌دهي و آن تفكرات را در تمام نقاط جامعه منتشر كنند. همان طور كه عرض كردم، در دانشگاه‌ها هم هيئت‌هاي علمي پايگاه مهم و ماندگاري براي آنها محسوب مي‌شد و براي آن برنامه‌ريزي فراواني كردند.





هیچ نظری موجود نیست:

ارسال یک نظر