نکاتی پیرامون "خرابات"، یک مستند سینمایی که در یکی دوسینمای داخلی اکران شد!

نخستین بار خبرگزاری مهر در تاریخ چهارشنبه دوم مهرماه در مقاله با عنوان "خرابات" از تصوف رمزگشایی میکند" به وجود پروژه مستندی سینمایی زیر عنوان "خرابات" پرداخت.
آرش اسحاقی- پژوهشگر، کارگردان و تدوینگرمستند "خرابات"- مستند سازی است که مستندهای "تبر" و "11مادر" تاکنون توسط او تهیه شده است. 
آرش اسحاقی به گفته خودش به عنوان مستندساز برای تهیه این "مستند" کارپژوهشگری را برعهده گرفته و همراه با تیمی به مدت سه سال درباره ریشه های تصوف تحقیق کرده و به درکنار سفر به ده استان کشور به کشورهایی مانند هندوستان و ژاپن نیز رفته است. آرش اسحاقی پس از اتمام پروژه تحقیقاتی و پژوهشی به کار تدوین سناریو "مستند تصوف" پرداخته و سپس وارد کارهای اجرایی برای فیلمبرداری و کارگردانی شده است. خانم گیسو آزاد روش نیز در قسمت تدوین، دستیاری او را برعهده داشته است. گیسو آزاد روش در کار صداگذاری نیز مسئولیت داشته است.
آرش اسحاقی کارگردان مستند «خرابات» در گفت‌وگو با خبرنگار سینمایی فارس با اشاره به لوکیشن‌های متعدد مستند پژوهشی "خرابات" گفت: تصوف به دلیل تاثیرگذاری در ادب و فرهنگ ایرانی و گستردگی سلسله هایش می تواند موضوع 50 مستند مستقل باشد، با توجه به همین جایگاه و تاثیرگذاری هر کدام از این سلسله‌ها می‌توانند موضوع مستندی مستقل قرار گیرند. هر کدام از این سلسله‌های عرفانی در شهر یا منطقه‌ای خاص بیشترین فعالیت را دارند و به همین دلیل ناگزیر بودیم که برای تصویری واقعی، عینی و جامع از سلسله های فعال به بسیاری از استان های کشور سفر کنیم. محور کار ما در "خرابات" بیشتر معرفی اجمالی و بررسی سلسله ها بوده است.بدون تردید تصوف در تاریخ ادب فارسی نهادینه شده است و هم در فرهنگ و هم ادب تاثیرگذار بوده است، حتی می توان به روشنی تاثیر آن را بر فرهنگ عامه و خرده فرهنگ ها مشاهده کرد، به طوری که در واکاوی رفتارهای اجتماعی، آموزه های تصوف دیده می شود. 
چندی پیش و با موضوع "عرفان های نوظهور"، کار مستقلی با عنوان "پزشکان بیمار" تولید کرده بودم، چون شاخصه اکثر "عرفان های جدید"، درمانگری و فرادرمانی است. به نظرم رسید که در این مستند هم نیاز است که در انتها، نگاهی گذرا به عرفان های امروز داشته باشم. متاسفانه بیشتر کارهایی که در این حوزه تولید شده، با شعارزدگی و پرداخت نمایشی همراه هستند و ضعف غالب آن ها این است که از پژوهش بهره نبرده اند. این امر اتفاقا نوعی تبلیغ برای این "فرقه ها"ست. به همین دلیل معتقدم که می شود برای هر کدام از این "فرقه ها" هم به صورت مستقل کاری پژوهشی و مستند انجام شود... اصولا مستند بسیار مظلوم واقع شده است.
 تصور بر این است که مردم علاقه ای ندارند برای مستند هزینه کنند، اما واقعیت این است که ما نه بستری برای مستند قرار دادیم و نه سینما در اختیار آن گذاشتیم. به همین دلیل سرمایه گذار هم رغبت نمی کند در این حوزه سرمایه گذاری کند. بیشتر مستند سازان این روزها با هزینه شخصی و علاقه درونی مستند می سازند، زیرا نه حمایتی وجود دارد و نه امکان مناسبی برای نمایش فیلم. 
تهیه کننده: طلا آزاد روش. 
مدیر تصویر: مهدی افشار. 
مدیر تولید: مونا شریفی. 
صدابردار: علی علوی. 
دستیار صدا: آریا آزادروش..
در هشتم آذرماه 1393 آرش اسحاقی از نمایش مستند خرابات در جشنواره ی سینما حقیقت خبر داد. 
واکاوی دراویش در فیلم مستند خرابات تاریخ انتشار:۰۸ آذر ۱۳۹۳ - -29 November 2014 
مستند خرابات در اولین حضور جشنواره ای موفق شد به مسابقه ی ملی هشتمین جشنواره ی سینما حقیقت راه یابد. این مستند ۷۳ دقیقه ای یکشنبه ۹ آذر ساعت ۱۶ در سینما فلسطین و شنبه ۱۵ آذر ساعت ۱۹:۳۰ در سینما سپیده به نمایش درمی آید.
در هشتمین دوره جشنواره سینما حقیقت امسال، مستندی با عنوان «خرابات» ساخته آرش اسحاقی اکران شد. در این مستند بلند ۷۰ دقیقه‌ای که بر طبق آنچه کارگردان می‌گوید با هدف معرفی سلسله‌های فعال صوفیه در ایران و نقد و بررسی دیدگاه‌های گوناگون در ارتباط با آن و همچنین نقد عرفان‌های موسوم به «نوظهور» ساخته شده است، ابتدا تصاویری از مناسک عبادی ادیان مختلف از زرتشت، یهودیت، مسیحیت و اسلام نمایش داده می‌شود و سپس به موضوع تصوف و ریشه‌ها و مشابهت‌های آن در سایر ادیان و آیین‌ها پرداخته شده و نسبت به تاثیر عمیق تصوف در ادبیات و فرهنگ ایران زمین تاکید می‌شود، بعد از آن با بر شمردن سلاسل فعال صوفیه در ایران، تصاویری همراه با توضیحاتی از آداب و اعمال عبادی و حلقه‌های ذکر و مراقبه، نوع پوشش و خانقاه‌ها و حسینه‌ها به تفکیک هریک از طریقه‌های تصوف ارائه می‌کند، سپس با تدوین مصاحبه‌هایی که به صورت جداگانه با هر یک از کار‌شناسان مخالف تصوف و نزدیک به این سلاسل صورت گرفته بود، مناظره‌ای غیرمستقیم را حول بعضی از مفاهیم پر بحث از جمله عقل و عشق، انزوا و فعالیت اجتماعی، جبر و اختیار و... شکل می‌دهد. 
در ‌‌نهایت با استناد به نظر بعضی جامعه‌شناسان که رشد تصوف در ایران را برآمده از یک دوره افسردگی تاریخی ناشی از جنگ‌ها و خفقان جامعه تصور می‌کنند به بحث نقد عرفان‌های نوظهور با تاکید بر ویژگی درمان‌گری و ایجاد آرامش پرداخته به افزایش گرایش عمومی به این عرفان‌ها اشاره می‌کند. 
بدیهی است که خط قرمز‌های موجود در کشور در ارتباط با دراویش و تصوف، ساخت مستند و فیلمهایی در این حوزه را نیز با مشکل‌هایی رو به رو می‌کند به طوری که به اعتراف شفاهی کارگردان این مستند، نه تنها بخشی از تصاویر دلخواه کارگردان حذف شده بلکه بخش‌هایی با موضوع نقد تصوف نیز به مستند تحمیل شده تا قابلیت اکران در جشواره را پیدا کند، اما با این همه اسحاقی به اذعان منتقدین در رعایت جانب انصاف و بی‌طرفی موفق عمل کرده است. 
آقای اسحاقی در مصاحبه‌هایش بار‌ها به جایگاه و تاثیرگذاری تصوف بر فرهنگ و ادبیات ایران اشاره کرده و در جایی در مورد انگیزه پرداختن به تصوف به عنوان موضوع مستند می‌گوید: «نقش تصوف در تاریخ ایران متناسب با شرایط سیاسی و اجتماعی همیشه پر رنگ بوده و در حوزهٔ ادب و فرهنگ ایران تاثیر بسزایی داشته است از این رو تلاش کردم، اثری جامع درباره تصوف و سلسله‌های فعال صوفیه تهیه و تولید کنم- سایت خبری تابناک» وی تاکید می‌کند که «خرابات» را با هدف معرفی سلسله‌های فعال صوفیه در ایران و نقد و بررسی دیدگاه‌های گوناگون دربارهٔ آن می‌سازد. 
اما همچنان یک مشکل بنیادین در مورد مستندی که هدف معرفی طریقه‌های تصوف را دارد در کار او به چشم می‌خورد. این مستند بیشتر به شرح و نمایش آداب ظاهری و مناسک عبادی اهل تصوف بسنده می‌کند و معرفی را به نمایش تصاویر بعضا غریب ولی جالب توجه بیننده که به اعتراف کارگردان، زحمت زیادی برای تهیه بعضی از آن‌ها کشیده شده، محدود می‌سازد. این کار مستندی را که داعیه سه سال پژوهش و مطالعه دارد را به یک بررسی ظاهری و سطحی تقلیل می‌دهد. چرا با کمی بررسی مشهود است که اتفاقا عاملی که سبب تاثیر عمیق تصوف بر فرهنگ اجتماعی شده روح و اصول تعلیمات و اندیشه‌های اهل تصوف بوده است و نه فروعی از قبیل ظاهر آداب و صورت مناسک عبادی و پوشش و ظاهر آنان که بعضی از آنان نیز در طریقه‌ها رایج نیست و چه بسا مردود است. 
در این مستند که آقای اسحاقی از آن به عنوان تلاشی در جهت ایجاد «کتاب بصری تاریخ تصوف» نیز یاد می‌کند مملو از تصاویر صوفیان در حال مراقبه و سماع، جذبه و یا ملبس به لباس‌های سنتی و نمادهایی چون کشکول و تبرزین است. حاصل این کار آن است که به آداب و مناسک عملی و ظاهر اهل تصوف که از حواشی و فروع تصوف است و لذا ربطی به حقیقت تصوف ندارد، به عنوان یک شاخصه اصلی نگاه می‌کند و با تصاویری از لحظات خلوت و حالات مراقبه و عبادت، به تفکیک و معرفی آن‌ها می‌پردازد. درحالی که اصولا روح تصوف چندان قائل به آداب خاص نبوده و صورت مناسک را امری اعتباری قلمداد می‌کند. اینکه آداب ظاهری تصوف متناسب با روحیه اقوام مختلف متفاوت است و با تغییر جغرافیا و در هر دوره زمانی صورت جدیدی از پوشش و مناسک عملی به خود گرفته است اتفاقا دلیل این مطلب است که این امور جز ارکان اصلی اندیشه تصوف محسوب نمی‌شود. 
از طرف دیگر نمایش و معرفی صورت ظاهر هر آیین مذهبی و قومی فارغ از اینکه مجالی برای فهم عمق و معنای آن مناسک فراهم شود، هرچند از لحاظ بصری خالی از جذابیت نیست اما به شناخت و درک درست آن آیین نه تنها کمک نمی‌کند بلکه احتمالا رهزن و دور کننده نیز خواهد بود. به عنوان مثال نمایش و معرفی ظاهری آیین مذهبی رمی جمرات در مناسک حج مسلمانان و یا مراسم قومی چهارشنبه سوری ایرانیان برای کسانی که از ریشه‌ها و محتوی معنوی آن هیچ ذهنیتی نداشته باشند، هرچند جذاب اما احتمالا اعمالی غریب و حتی می‌تواند خرافه آمیز به نظر برسد به طوری که در ‌‌نهایت به شناخت و قضاوت نادرست منتهی شود. 
هرچند «خرابات» در بازسازی و اصلاح تصویر و تصور عامه از سالکان طریقت و صوفیان امروز که در جایگاه‌های مختلف اجتماعی همچون استاد، پزشک، نویسنده، فقیه، تاجر، هنرمند، کارگر و... فعالیت دارند چندان موفق نبوده و آنقدر در بند تمییز و تفکیک نماد‌ها و آیین‌های سلاسل مختلف تصوف بود که از معرفی روح مشترک تعالیم درویشی که مبتنی بر تذهیب نفس، صلح و شفقت به خلق الله است، فروماند. اما در ‌‌نهایت باید گفت در فضایی که رویه و مشی حاکم در جهت انکار تصوف و مصادره میراث فرهنگی و معنوی گرانبهای اندیشه صوفیان از طریق واژه سازی و جداسازی جعلی عرفان با تصوف است، ساخت و تولید چنین مستندهایی به صرف اینکه خبر از حیات تصوف و شاخه‌های متعدد آن در کشور می‌دهد، اقدامی مثبت می‌نماید. 
«خرابات» در اصطلاح اهل تصوف جایی است که سالک می‌آموزد خودیت خویش را خراب کرده و از آن‌‌ رها شود تا بتواند در مسیر تقرب به حضرت دوست گام بردارد؛ «خراباتی شدن از خود رهایی است». امیدواریم که این مستند نیز بتواند در خراب کردن بعضی تصورات موهوم روزگار ما نسبت به تصوف و عرفان اسلامی گامی رو به جلو بردارد.

هیچ نظری موجود نیست:

ارسال یک نظر